نقش زن در قیام عاشورا (1)

منابع مقاله:
مجله یاس‌، شماره 12، سیده ارغوان حیدری؛

پس از تجلی اسلام در جهان و احیای حقوق از دست رفته زن در جامعه، زن هویت و اصالت‏خویش را باز یافت و با حفظ ارزش‏های دینی، در مسائل مهم اجتماعی - سیاسی شرکت جست و چه بسا، نام و حماسه بعضی از ایشان در تاریخ ماندگار گردید . از جمله حوادث عظیم در تاریخ اسلام و بلکه در تاریخ جهان، واقعه حزن‏انگیز و جانسوز کربلاست .
حماسه کربلا، یک رویکرد بزرگ سیاسی، اجتماعی و تربیتی است که اگر این حماسه را احیا کننده اسلام بدانیم، باید سهمی عظیم برای زنان در آن قائل گردیم; زیرا اگر نبودند زنان شجاع، با ایمان و پاکباخته در صحرای کربلا، رسالت عظیم حسینی ناتمام می‏ماند .
چه بسیار دلاوری‏ها و جان فشانی‏ها که در این صحنه، از زنان بروز و ظهور یافت و تا ابدیت‏بر تارک تاریخ حک گردید .
و به همین دلیل است که علامه شهید مطهری می‏فرمایند: «تاریخ کربلا، یک حادثه و تاریخ مؤنث است، یعنی یک حادثه مذکر - مؤنث است . حادثه‏ای که مرد در آن نقش دارد، زن نقش دارد، ولی مرد در مدار خودش، و زن در مدار خودش .» (1)
آری، این بانوان آگاه و معتقد، وظیفه دینی خویش را در قیام عاشورا، با حفظ هنجارهای اسلامی، به بهترین وجه به انجام رسانیده و نشان دادند که یک زن می‏تواند در بزرگترین و مهمترین حماسه انقلابی و دینی عصر خویش سهمی عظیم و افتخار آفرین داشته باشد، تا در آینده نیز زنانی مخلص و با ایمان تداوم دهنده حرکت ایشان در راه حفظ مبانی و ارزش‏های اسلامی باشند .
همراهی زنان با امام حسین ( علیه‏السلام)
آن گاه که ابا عبدالله الحسین ( علیه‏السلام)، عازم سفر جهت مبارزه با بی عدالتی‏ها گردید، در جمع یارانش، عده‏ای از زنان هاشمی و غیر هاشمی نیز حضور داشتند .
ایشان زنان دلیر و متهوری بودند که با ترسیم نیکویی از حیات، با گام‏های استوار و به رهبری امام حسین ( علیه‏السلام) در مقابل بیدادگری‏ها ایستادند و با درک عمیق از انقلاب حسینی، حماسه‏ها آفریدند . آنان با گذشت از لذائذ مادی و غلبه بر هواهای نفسانی، به چنان درجه‏ای از ایمان و تعهد رسیده بودند، که لیاقت همراهی با امام حسین ( علیه السلام) و دفاع از حریم اسلام را پیدا کردند .
امام حسین ( علیه‏السلام)، برای این سفر زنانی را برگزیده بود که سخنورانی عالمه، شیر زنانی مؤمنه و خدمتگزارانی شایسته برای اسلام بودند .
امام حسین ( علیه‏السلام) بهتر از هر کسی آگاه بود که این بانوان بزرگ، کامل کننده رسالت عظما و عظیم وی خواهند بود . به همین جهت ایشان را با خود همراه ساخت .
البته عده دیگری از زنان نیز گرچه در جمع همراهان امام نبودند، اما خدمات ارزنده‏ای را در جهت قیام اباعبدالله ( علیه‏السلام) انجام دادند . که در ذیل به برخی از آن‏ها اشاره می‏نماییم:
1 - ماریه دختر سعد
وی از قبیله عبدالقیس و از شیعیان ساکن بصره بود . او در شرایط اختناق بصره، منزل خود را در اختیار شیعیان قرار داد تا محلی برای اجتماع ایشان، جهت مشورت پیرامون چگونگی پیوستن به امام حسین ( علیه‏السلام) باشد . (2)
از این انجمن، چند تن، چون «یزید بن نبیط‏» (3) و دو پسرش، عازم کربلا شدند و در قیام عاشورای امام حسین ( علیه‏السلام) به شهادت رسیدند .
2 - طوعه
طوعه همان زنی بود که در شرایط وحشت زای کوفه، به حمایت از مسلم پرداخت و او را در خانه خویش پناه داد و سیراب نمود . (4)
این اقدام طوعه در آن شرایط سخت، خود نوعی شجاعت و دلاوری بود; زیرا او با وجود این که پسرش از عمال ابن زیاد بود و در پی دریافت جایزه، حریصانه به دنبال مسلم گشت، او را پناه داد و خود را در معرض خطر انداخت .
3 - «دلهم‏» یا «دیلم‏»
«دلهم‏» همسر «زهیر بن قین‏» یکی از یاران فداکار امام در حماسه کربلا بود . او، همسرش را که از طرفداران عثمان بود، برای پیوستن به امام تشویق نمود، (5) و بدین ترتیب یاوری دیگر برای امام حسین ( علیه‏السلام)، به جمع کربلاییان پیوست .
اگر نبود هشدار «دلهم‏» ، زهیر توفیق نمی‏یافت‏با امام ( علیه‏السلام) آشنا شود و به شرف و عزت ابدی نائل گردد .
اینان نمونه‏هایی از زنان فداکار و از خود گذشته‏ای بودند که در دورانی که مردان در رکود و رخوت به سر می‏بردند و منافع و امیال دنیوی را بر عقیده و ایمان مقدم می‏داشتند، در حد توان خویش، امام حسین ( علیه‏السلام) را یاری نمودند .
نقش زن در روز عاشورا
نقش زنان در روز عاشورا را از چند منظر می‏توان مورد بررسی قرار داد:
1 - پشتیبانی و حمایت از امام حسین ( علیه‏السلام)
زنان کاروان حسینی، با بینشی ژرف، به حمایت از امام حسین ( علیه‏السلام) پرداختند . ایشان چه قبل از شروع قیام و چه بعد از آن، حامیانی استوار و فداکار برای مولایشان بودند و این را با ترغیب مردانشان به مبارزه، با خطابه‏های شورانگیز و ... به اثبات رسانیدند .
2 - تشویق و ترغیب رزمندگان به مبارزه
در روز عاشورا، آن گاه که جنگی نابرابر میان سپاه دشمن و امام حسین ( علیه‏السلام) و یارانش در حال وقوع بود، زنان دلیر و پاکباز، با آگاهی از نتیجه ظاهری جنگ، مردان خویش را به مبارزه علیه نابخردان و نامردمان ترغیب نمودند . آنان به چنان درجه‏ای از اعتقاد رسیده بودند که در برابر خدا، تسلیم محض بودند . اگر کمی دقت نماییم، می‏بینیم که آنان می‏توانستند دنیا را بر آخرت و عقاید خویش ترجیح داده و با اصرار از همسران خود بخواهند که از معرکه بگریزند . اما نه تنها این کار را نکردند، بلکه مشوق مردانشان برای مبارزه و حفظ اسلام بودند . تاریخ عاشورا نمونه‏های متعددی از این بزرگواران را به ما معرفی می‏نماید:
یکی از این بانوان، «ام وهب‏» همسر عبدالله بن عمیر بود . وقتی که عبدالله قصد پیوستن به سپاه امام را داشت، همسرش نیز با او به کاروان امام پیوست . او در روز عاشورا، با تشویق همسرش به نبرد، به یاری او شتافت . و آن گاه که بر سر پیکر پاک همسرش حاضر گشت، توسط سپاه دشمن به شهادت رسید . او تنها زن شهید در میدان کربلا بود . (6)
«بحریه‏» مادر عمرو بن جناده، زن سلحشور دیگری بود، که پس از شهادت همسرش در روز عاشورا، پسرش را به حمایت از امام و رفتن به میدان امر کرد . پس از شهادت پسر، دشمن سر بریده او را به سوی مادر پرتاب کرد، اما این شیر زن، با افتخار، سر فرزند را دوباره به سوی سپاه دشمن پرتاب نمود و گفت: ما چیزی را که در راه خدا داده‏ایم، باز پس نمی‏گیریم . (7)
3 - صبر و ایثار و مقاومت
بردباری و ایثار زنان و مادران شهدا از جمله مسائل شگفت‏انگیز واقعه کربلاست . آنان به رهبری زینب ( علیهاالسلام) از عزیزترین سرمایه‏های عمر خود، در راه عقیده و اندیشه‏های متعالی خویش گذشتند . مرگ برادران، در خون غلتیدن شوهران، و حتی شهادت فرزندان نتوانست، گام‏های ایشان را در راه هدفشان متزلزل سازد .
بعضی از آنان، در نهایت ادب و اخلاص، حتی برای گرفتن پیکر پاک شهدایشان از خیمه‏ها بیرون نمی‏آمدند و احساسات خود را مخفی کرده و صدا به گریه و شیون بلند نمی‏کردند، تا مبادا امام حسین ( علیه‏السلام) در مقابل آن‏ها شرمنده گردد .
هنگامی که امام ( علیه السلام)، پیکر پاک علی اصغر را پشت‏خیام آورد تا دفن نماید، مادر علی اصغر برای دفن او حاضر نشد . همین طور وقتی که پیکر بی جان علی‏اکبر و قاسم را آوردند، مادران آن‏ها از خیمه بیرون نیامدند . حضرت زینب ( علیهاالسلام) نیز پس از شهادت دو فرزندش، بیرون نیامد تا امام ( علیه‏السلام) شرمنده نگردد . (8)
و این ایثاری ظریف و مقاومتی بی نظیر است که در روز عاشورا به نمایش گذاشته شد .
4 - شرکت مستقیم در نبرد
زنان در اکثر جنگ‏های صدر اسلام شرکت داشتند، اما نقش زنان در عاشورا نقشی متفاوت بود . جنگ نابرابر، احساسات عمیق زنان را برانگیخت و بعضی از آن‏ها، برای حمایت از امام حسین ( علیه‏السلام)، به صحنه نبرد آمدند و با تیرک خیمه که تنها سلاح آنان بود، به سوی دشمن هجوم بردند و تعدادی از سپاهیان کفر و نفاق را به هلاکت رساندند . بحریه مادر عمرو بن جناده (9) و ام وهب همسر عبدالله بن عمیر (10) از جمله این سلحشورانند .
5 - اطاعت از امام ( علیه‏السلام)
زنان، در قیام حسینی، انسان‏هایی کمال یافته، با هدف، مؤمن راستین و با اخلاص بودند که با تسلیم محض در برابر اوامر الهی و امامشان توانستند سرافراز از امتحان پروردگار بیرون آیند .
آن گاه که این بانوان بزرگ، به سوی دشمن حمله ور می‏شدند، هیچ کس نمی‏توانست آنان را از مبارزه باز دارد . اما هنگامی که امام به ایشان فرمان بازگشت می‏داد، بی هیچ سخنی به خیمه‏ها باز می‏گشتند . این بانوان از موقعیت‏حساسی که امام در آن قرار داشت، با خبر بودند و به همین منظور، زمینه اضطراب و نگرانی امام را فراهم نمی‏کردند . و هرگز بر خلاف رضای امام ( علیه‏السلام) حرکتی نمی‏کردند و سراسر وجودشان، آکنده از رضا و تسلیم بود .
6 - آرام کردن کودکان و تسلی آنان
وظیفه زنان، در روز عاشور، بسیار سنگین بود . آنان علاوه بر این که شاهد شهادت مردانشان بودند، بایستی کودکان تشنه و مضطرب را آرام می‏ساختند تا مبادا صدای گریه آن‏ها، دیگر رزمندگان را دچار تزلزل کند . آن گاه که خیمه‏ها آتش گرفت و کودکان هراسان به بیابان گریختند، این زنان بودند که جگر گوشه‏های آل رسول را پیدا کردند، در آغوش کشیدند و آرام نمودند . و بدین ترتیب بود که کوه‏ها در مقابل استقامت زنان کربلایی، سر تعظیم فرو آوردند و صحراها در برابر وسعت وجودی ایشان احساس حقارت کردند .
ادامه دارد ...
پی‏نوشت‏ها:
1 - شهید مرتضی مطهری، حماسه حسینی، ج 1، ص 289 .
2 - محمد بن جریر طبری، تاریخ طبری (تاریخ الامم و الملوک)، ج 5، ص 353; شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، ص 532 .
3 - شیخ عباس قمی، منتهی الآمال، ص 532 .
4 - محمد بن جریر طبری، همان، ص 373 .
5 - علامه سید محسن امین عاملی، امام حسن و امام حسین، ص 184 .
6 - احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج 3، ص 193; محمد بن جریر طبری، همان، ص 437 .
7 - عبدالله ممقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، ج 3، ص 83; محمد بن جریر طبری، همان، ص 353 .
8 - نقش زنان مسلمان در صدر اسلام، ص 26 .
9 - عبدالله ممقانی، همان .
10 - احمد بن یحیی بلاذری، همان .

کربلا در کربلا می‌ماند اگر ...

منابع مقاله:
مجله ماهنامه دیدار آشنا، شماره 55 و56، زهره شریعتی؛



بررسی نقش زنان در نهضت عاشورا
مقدمه
درباره نقش زنان در حماسه کربلا، می‌توان در دو محور کمی و کیفی سخن گفت. این‌که آنان چند نفر و چه کسانی بودند و چه نقش و تاثیری داشتند. از جمله زنان حاضر در کربلا، برخی از اولاد حضرت علی (ع) بودند و برخی از بنی هاشم و اصحاب و یاران اهل بیت پیامبر (ص).
نکته مشترک تأثیر حضور بانوان در این حماسه، نقش پیام رسانی ایشان بود، اما جهات دیگری نیز وجود دارد که فهرست‌وار به آن‌ها اشاره می کنیم:
1. مشارکت مستقیم زنان در جهاد
2. آموزش صبر و استقامت
3. پیام رسانی قبل از واقعه، به هنگام واقعه و پس از آن در اسارت
4. تقویتِ روحیه سپاه امام
5. پرستاری از بیماران و مداوای مجروحان
6. مدیریت وقایع بحرانی
7. حفظ ارزش‌ها و آرمان‌های اسلام
8. تغییر ماهیت اسارت به آزادی بخشی
9. عمق بخشیدن به جنبة‌ عاطفی و احساسی کربلا
حضور دختران و به ویژه دختران خود امام حسین (ع) که در سنین مختلف، از جمله کودکی، نوجوانی و جوانی بودند، نمونه بارز شهامت، شجاعت، صبر و قیام در برابر ظلم است. خواهران بزرگوار امام نیز حضرت ام کلثوم و به ویژه حضرت زینب (س) پرچمدار کاروان اسیران پس از واقعه روز دهم محرم بودند و همسران و مادران اصحاب و یاران حضرت نیز، نقش به‌سزایی در پیوستن مردانشان به سپاه حق و حقیقت داشتند.
حکایات‌ زیر، نمونه‌هایی از آن حضور شگرف است:
1. حبیب، نامه را به دست همسرش داد و گفت: چگونه بروم که از یتیم شدن فرزندانم می‌ترسم!
همسرش همان‌طور که سرش را بالا ‌آورد، چشم در چشم حبیب ‌دوخت و گفت : فراموش کرده‌ای که پیامبر فرمود: این دو فرزند من سید جوانان اهل بهشتند؟ فرزند رسول خدا از تو یاری خواسته و تو جواب نمی‌دهی؟ می‌خواهی مرا امتحان کنی؟ نگران من و فرزندانت مباش. در یاری حسین (ع) کوتاهی مکن و هنگامی که به محضرش شرفیاب شدی، سلام مرا نیز به او برسان.
و حبیب رفت و سلام همسرش را رساند.
2. طوعه چه گناهی کرده که فرزندش چنین خیانت‌کار است! چه بدبختی طوعه! عمری در محبت فرزندان رسول خدا سر کردی و اینک که مسلم بن عقیل میهمان تو بود، پسرت که او را محب این خاندان می‌خواستی، به خاطر دنیا مسلم را به ابن زیاد فروخت! سفیر امام را با مشتی سکه عوض کرد و چه معامله پر زیانی! خدایا به طوعه رحم کن و حسابش را از فرزندش جدا کن که شرمگین است از خیانت فرزندش!
3. عشق میان دلهیم و زهیر ضرب المثل قبیله بود. زهیر طاقت جدایی از همسر و فرزندانش را نداشت و چه بختی این بار او را همراهی می‌کرد. مسیر کاروان قبیله او با مسیر کاروان حسین که از مکه به کوفه می رفت یکی شده بود و زهیر از عاقبت کار حسین باخبر بود، می‌دانست که پیوستن به او یعنی بازنگشتن. این بود که خود را از چشم امام دور می‌کرد و سعی داشت افراد کاروانش کم‌تر با کاروان امام برخورد داشته باشند.
اما فرستاده امام به دعوت زهیر آمد. زهیر و یارانش از دعوت امام به همراهی بهت زده شدند و سکوت کردند. دلهیم فهیم دلیل تردید همسر را دانست و گفت : ای زهیر! فرزند پیامبر خدا تو را می‌خواند و تو در رفتن کوتاهی می‌کنی؟
و زهیر، بهشت را مدیون همسرش شد.
4. معرفت پسر من، وهب نصرانی که تازه مسلمان شده بود، از شما سپاهیان ظلمت که زمانی شمشیرتان در کنار پیامبر و علی به دشمنان اسلام می‌تاخت بیش‌تر بود خیانت‌کاران! من از جسم و جان پسرم گذشتم و او را قربانی حسین کردم تا گواه مسلمانی من و عروسم باشد، اکنون سرش را به من پس داده‌اید! سپاس خدای را که مرا در محضر سید جوانان اهل بهشتش روسپید کرد. من آن چه را در راه خدا داده‌ام پس نمی‌گیرم.
ام وهب سر را به سوی سپاهیان عمر سعد پرتاب کرد. عمود خیمه را برداشت و رجز خواند. دو نفر از آنان را کشت و با شنیدن صدای امام که فرمود: «بازگرد ای بانو، خدا تو را و فرزندت را جزای خیر دهد» به سوی خیمه‌ها بازگشت.
5. وقتی ابن زیاد به بالای منبر رسید، خواست سخنان زینب را تلافی کند. مردم کوفه را برای سخنرانی در مسجد جمع کرده بود. صدایش را بالا برد و گفت: سپاس خدای را سزاست که حق و اهل آن را پیروز گردانید. امیرالمؤمنین یزید(!) و حزب او را یاری کرد و دروغ‌گو، پسر دروغ‌گو، حسین بن علی و یاران او را کشت....
هنوز حرفش تمام نشده بود که صدایی از میان جمع برخاست و سکوت سنگین مسجد را شکست:
ای پسر مرجانه و ای زنازاده! دروغ‌گو و فرزند دروغ‌گو تویی و پدرت و کسی که تو را به حکومت عراق فرستاده و پدرش! آیا پسران پیامبر را می‌کشید و دم از راست‌گویی می‌زنید! شرم بر تو باد!
مردم، صاحب صدا را شناختند. «عبدالله بن عفیف بود. پیرمردی که زمانی در سپاه علی در کوفه می‌جنگید. یک چشم را در جمل از دست داده و چشم دیگرش در صفین نابینا شده بود. هر روز کارش این بود که به مسجد بیاید و نماز بخواند. پس از عاشورا پشیمان بود از پاسخ نگفتن به فرزند کسی که روزی در رکابش شمشیر زده بود، و ناگاه برآشفت از بی‌وفایی خودش و بی‌شرمی ابن زیاد. مجلس با این سخن به هم ریخت و سر و صدا بلند شد.
مأموران ابن زیاد خواستند او را بگیرند، اما قبیله ازد فراریش دادند و او به خانه‌اش گریخت. خانه را که محاصره کردند به تنها دخترش ـ صفیه ـ که در خانه بود گفت : نترس! شمشیرم را بده و از اطرافم مواظبت کن. بگو که شمشیرم را به کجا بزنم.
با هجوم مأموران به خانه، صفیه چشمان پدرش شد و فریادهایش عبدالله را راهنمایی کرد که ضربه شمشیر را در هوا به کدام سو بزند، اما در نهایت سر عبدالله از تنش جدا شد و صفیه را به زندان کوفه بردند.
6. ام سلمه، حسین(ع) را خیلی دوست می‌داشت. او را زمانی که کودک بود در آغوش می‌گرفت و می‌گفت : پدرم فدای پسر علی باد که به خیر و نیکی آکنده است. می‌خواست همراه کاروان امام، عازم مکه و بعد کوفه شود، اما کهولت مانعش شد. امام پیش از حرکت به مکه ، نامه‌ها و وصایای خود را به او سپرد تا بعدها به فرزندش سجاد دهد.
ام سلمه سراسیمه و آشفته از خواب پرید. خوابی عجیب دیده بود؛ در خواب پیامبر را دید که بر سر و صورت مبارکش گرد و غبار نشسته بود. وقتی پرسید: چه اتفاقی برایتان افتاده ای رسول خدا؟ شنید که: حسین شهید شده است.
درد پایش را فراموش کرد و به سوی صندوق قدیمی‌اش دوید. پیامبر در زمان حیاتش خاکی به او داده و رازی گفته بود؛ این که وقتی حسین به شهادت برسد،‌ از این خاک خون تازه خواهد چکید، و چنین بود. ظهر روز عاشورا، پیش از آن‌که کاروان اسرا به مدینه بازگردند، صدای لرزان ام سلمه در مدینه طنین انداخت: یا حسین!
شهادت او و اهل بیتش بر ام سلمه گران آمد. در بهت و خاموشی فرو رفت و تا آخر عمر طولانی‌اش، جز با کلام قرآن سخن نگفت.
7. زن گفت: از حسین (ع) چه خبری دارید؟ مرد سر به زیر انداخت و گفت : سه پسر برومندت..... سه پسرت در رکاب حسین شهید شدند..... و زن دوباره گفت : از حسین برایم بگو! مرد آشکارا به لرزه افتاده بود: عباس.... ابالفضل محبوب تو..... دست‌هایش..... چشم‌هایش...... سرش....... و زن بی‌توجه به گفته‌های مرد دوباره پرسید: رگ‌های قلبم را از انتظار پاره کردی مرد! فرزندانم و هر چه در زیر این آسمان نیلگون است فدای اباعبدالله باد، مرا از سلامت حسین خبر بده!
ام‌البنین شهادت حسین را که دانست، شیون سر داد. چنان نوحه می‌سرود و می‌گریست که مردم مدینه به گردش جمع می‌شدند و با او همراهی می‌کردند. غصه ام البنین قصه‌ای داشت که حتی مروان حکم هم با شنیدنش به پهنای صورت اشک می‌ریخت... .
8. آن کسی که خود نور بود و همه از او روشنایی می‌گرفتند، در کربلا شهید شده و پیکرش بر خاک مانده است... ای پسر پیامبر خدا! تو به مانند کوهی بودی که با مهر و دیانت با ما رفتار می‌کردی... پس از تو، چه کسی یار یتیمان و فقیران باشد؟ چه کسی درماندگان را در پناه گیرد؟
پس از تو هماره تنها خواهم ماند تا این که در میان گل و خاک قرار گیرم....
رباب می‌خواند و می‌گریست. پس از حسین، هرگز زیر سقفی نیارامید و آب سرد و گوارا ننوشید و می‌گفت: چگونه بنوشم که مولایم حسین تشنه شهید شد و گلوی کوچک علی اصغرم نه از شیر سیراب شد و نه از آب.
9. فاطمه از شنیدن سخن مرد به لرزه افتاد. دست عمه‌اش زینب را در دست گرفت. مرد دوباره گفت: این کنیز اسیر را به من بده. ابن زیاد لبخندی از سر خوشی زد. زینب، فاطمه را در پشت خود پناه داد و فرمود: حیا نمی‌کنی که به دختری از نسل پیامبر کنیز می‌گویی؟! این دختر حسین است و فرزند رسول خدا. به خدا سوگند که تو شایسته این بانوی جوان نیستی و نخواهی بود! کفر است سخن تو ای مرد که او را یک اسیر خارجی بنامی!
و مرد سر به زیر انداخت و دیگر هیچ نگفت. فاطمه دختر جوان حسین، بانویی به غایت در سیرت و صورت زیبا بود. جمال ظاهر و باطنش نیز جلوه‌گر در تهجد و عبادت و شب زنده داری‌اش.
10. امام خطاب به سکینه فرمود: گریه نکن دخترم. پس از من گریه‌های بسیار در پیش خواهی داشت. پس قلب مرا با اشک‌های جان‌گدازت آتش مزن. پس از آن که کشته شدم، تو سزاوارترین زن برای گریه بر من هستی....
سکینه نوجوان هنگام ورود به شام، به مردی که نسب آنان را دانسته بود و از شادی و هلهله مردم شام شرمگین شده بود، گفت: ای مرد! به نیزه‌داری که سر پدرم حسین را بر نیزه می‌برد، بگو این سر را از پیش چشم بانوان دور کند. مردم به خاطر این سر به ما نگاه می‌کنند. به نیزه دار بگو جلوتر راه برود تا نگاه مردم متوجه بانوان حرم نشود. سهل بن سعد شرمگین‌تر از پیش، آن کرد که سکینه خواسته بود. چهارصد دینار به نیزه‌دار داد تا حرم حسین در معرض نگاه‌های شامیان نباشد.
11. مسجد اموی دمشق، هم‌جوار بارگاهی است که روزی دختری کوچک، با دستانی کوچک، سر خونین پدر را در آغوش گرفت و بوسید. کودکی که فراق پدر را تاب نیاورد و روحش از کالبد زخم خورده‌اش گریخت تا به پدر بپیوندد.
از بهر یادبود از این نهضت بزرگدر شهر شام، دخترکی را گذاشتیم
تا دودمان دشمن ظالم فنا شودآن جا رقیه را به حراست گماشتیم
12. و اما زینب، عقیله بنی هاشم، بانویی خردمند با اراده‌ای پولادین در اطاعت خداوند. شخصیتی شگفت با نامی شگفت (زینت پدر)، سخن‌گوی واقعه عاشورا، مفسر قرآن و عترت پیامبر، مادر رنج‌ها و مصیبت‌های بزرگ، صبور عرصه‌های صبر ، آرامش دهنده بانوان کاروان حسین (ع)، دریادلی که ناخدای کشتی حسین بود.... پرچم‌دار ایمان و عدالت در برابر تمام کفر و ظلم و ستم، با زیباترین جمله تاریخ «ما رأیت الا جمیلاً.....»
آری: «کربلا در کربلا می‌ماند اگر زینب نبود....»
ابن زیاد گفت: دیدی که خدا چه بر سر خاندان شما آورد و چگونه رسوا شدید؟ شما را کشت و دروغتان برملا شد!
و زینب فرمود: سپاس خدای را که خاندان ما را به پیامبری محمد (ص) سرفراز کرد و ما را از پلیدی دور داشت، این‌که گفتی رسوا شده‌ایم، رسوایی برای مردم فاسق است، و این که گفتی ما دروغ گفته‌ایم، دروغ‌گویی کار مردم نابکار و فاجر است و فاجر دیگرانند، نه اهل بیت رسول خدا، و باز هم سپاس خدای را که جز زیبایی در این واقعه چیزی ندیده‌ام....چیز تازه‌ای بر خاندان ما روی نداده است، آنان کسانی بودند که خداوند شهادت در راه خویش را برایشان مقدر فرموده بود و آن‌ها نیز بدین سعادت رسیدند... دور نخواهد بود روزی که خداوند تو و آنان را برای حساب‌رسی فراخواند و آن‌جا میانتان داوری کند....
منابع
1. دکتر محمد ابراهیم آیتی، بررسی تاریخ عاشورا، انتشارات امام عصر(عج)، چاپ اول 1381
2. حسین دوستی، زنان عاشورایی، معاونت انتشارات نمایندگی ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج، چاپ اول 82
3. محمد تقی سپهر، ناسخ التواریخ، انتشارات اسلامیه.
4. علی شیرازی، داستان غم انگیز حضرت رقیه (ع)، نشر خرم.
5. جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، نشر معروف.
عاشورا در فیلم‌های ما
زهره شریعتی
عاشورا در سینما و تلویزیون
می‌دانید و می‌دانیم که واقعه عاشورا تنها در دو فیلم سینمایی مورد توجه فیلم‌سازان و البته فیلم‌نامه نویسان قرار گرفته است. جالب است که پس از دو دهه شکل‌گیری سینمای جمهوری اسلامی ایران که مبنای انقلاب اسلامی‌اش در سال 57 از واقعه قیام امام حسین(ع) در برابر ظلم و ستم الهام گرفته بود، تنها فیلم‌های «سفیر» و «روز واقعه» به این مسئله پرداخته‌اند!
در فیلم «سفیر» که در سال‌های 59 و 60 با همت شهید کلاهدوز ـ‌ که با وجود ارتشی بودن به کارهای هنری و از جمله سینما نیز علاقه‌مند بود ـ و به تهیه‌کنندگی سپاه و تلویزیون ساخته شد، اساس فیلم براساس شخصیت مسلم بن عقیل و وظیفه او در کوفه به عنوان سفیر امام حسین (ع) پیش از واقعه عاشورا بود. سفیر، اولین فیلمی بود که حول محور وقایع عاشورا و شهادت امام حسین(ع) می‌چرخید و سینما تاکنون به این وادی قدم نگذاشته بود؛ به گونه‌ای که بسیاری از فیلم‌سازان، کارگردانان و حتی دین‌داران و انقلابیون نیز با ساخت آن مخالف بودند؛ زیرا تصور می کردند امکان به تصویر کشیدن این واقعه وجود ندارد و موجب وهن شخصیت های برجسته اسلامی و معصومان می‌شود؛ با این همه شهید کلاهدوز و هم‌کارانش در تلویزیون، ثابت کردند که این‌گونه نیست و گرچه سینما یک هنر وارداتی و غربی است که ملزومات محتوایی‌اش سینمای دینی نبوده و نیست، اما با ترفندها و تغییرات و باز کردن افق‌های نو در آن، می‌توان سینمایی دینی و مذهبی نیز داشت. خط شکنی سفیر، مبنای بسیاری از فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی قرار گرفت و موجب شد که دیگران نیز به اهمیت سینما و تصویر در پرداخت به این‌گونه موضوع‌ها توجه کنند و بخت خود را بیازمایند؛ اما پیروان فیلم سفیر در سینما نبودند و ضمناً در فیلم سفیر نیز بیش‌تر پخش تلویزیونی آن به دلیل مخاطب میلیونی‌اش مد نظر بود، نه سالن‌های خلوت سینما در دوران جنگ. بنابراین هیچ فیلم‌ساز و حتی فیلم‌نامه نویسی به طور جدی این کار را پی نگرفت و این تجربه را در سینما تکرار نکرد.
اما تلویزیون بهره خوبی از آن برد. موج سریال‌های مذهبی درباره ائمه یا اصحاب و یارانشان به راه افتاد. که اولینش تله تئاترها و سریال‌هایی با موضوع وقایع عاشورا بود و پس از آن سریال‌های امام علی(ع)، تنهاترین سردار (درباره امام حسن (ع)) و ولایت عشق (با موضوع امام رضا(ع)) ساخته شد که مستقیماً به تاریخ زندگی ائمه و وقایع سیاسی ـ اجتماعی در دوران آن‌ها،‌ یا به اصحاب و یاران ایشان و یا به الگوهای تاریخی و معاصری می‌پرداختند که از وقایع عاشورا الهام گرفته بود،‌ مانند سریال «سربداران»، «شب دهم»، «معصومیت از دست رفته»، «ام وهب» و حتی «سفر سبز»، «باران عشق» و غیره که به نوعی مرتبط با موضوع عاشورا بودند؛ اما دریافتن أین‌که هر یک از این سریال‌ها و مجموعه‌ها تا چه حد در رساندن پیام عاشورا و تأثیرگذاری بر مخاطب موفق بوده‌اند، کار سختی است. هر یک از این مجموعه‌ها، مخاطبانی از طیف‌های مختلف داشتند و بررسی این مطلب نیاز به تحقیق دارد. ضمن آن‌که باید جهان‌بینی فیلم‌نامه نویس، دیدگاه کارگردان و تمام عوامل این سریال‌ها را نیز در موفقیت کارشان دخیل دانست؛ زیرا واقعه عاشورا یا تأثیر آن، از دریچه دوربین آنان دیده شده و صرف موضوع دینی آن، دلیل بر حقانیت و پیام رسانی صحیح از این واقعه نیست.
جالب است که فیلم «سفیر» به ماجرای مسلم و حضور او در کوفه می پردازد، یعنی قبل از خود عاشورا، و فیلم روز واقعه به ماجرای جوانی مسیحی که دیر به سرزمین کربلا می‌رسد (یعنی بعد از عاشورا) و زمانی که امام و همه یارانشان به شهادت رسیده‌اند! انگار فیلم‌نامه‌نویسان ما از خود واقعه دوری می‌کنند و نهایت تلاششان در تصویرسازی این واقعه به قبل یا بعد از عاشورا منحصر می‌شود، نه هنگام وقایع. منکر آن نیستیم که به تصویر کشیدن این صحنه‌ها کار بسیار مشکلی است و نیاز به جهان‌بینی مناسبِ و توانایی فیلم‌نامه نویس و کارگردان و بازیگران و بقیه عوامل در به تصویر کشیدن واقعه دارد، اما آیا با گذشت 25 سال از انقلاب اسلامی، هنوز وقت آن نرسیده که دست کم به این موضوع، اندکی بیندیشیم و امکانات لازم مادی و معنوی آن‌را فراهم کنیم؟ حماسه عاشورا جان‌سوزترین واقعه‌ای است که در دنیا نظیر ندارد و اثر تصویری و نمایشی آن کم‌تر از دیگر آثار ساخته شده در زمینه‌های مذهبی نیست. حال اگر نه خود واقعه عاشورا، اما آیا قیام‌هایی که در طول تاریخ به تأسی از این قیام صورت گرفته است، جای کار در فیلم‌سازی ما ندارد؟ گویا شعار سال‌های اولیه انقلاب را که صدور ارزش‌های اسلامی و انقلابمان به تمام دنیا بود، فراموش کرده‌ایم. در حالی که امروزه هنر و صنعت فیلم‌سازی، تأثیرگذارترین رسانه در شکل‌دهی افکار عمومی است.
جنبه‌های دراماتیک واقعه عاشورا
می‌گویند: در تمام آثار نمایشی و درام دنیا، 36 وضعیت ثابت وجود دارد، یعنی 36 وضعیت دراماتیک که قابلیت خاصی برای تصویرسازی و نمایشی در عرصه‌های مختلف مانند تئاتر، تلویزیون، سینما و دیگر رسانه‌های تصویری دارد. در حماسه عاشورا حداقل پانزده وضعیت‌ درام وجود دارد که هر کدام می‌تواند موضوع یک فیلم، یا حتی چند فیلم یا مجموعه سینمایی و تلویزیونی باشد؛ از این جمله می‌توان به وضعیت‌های زیر اشاره کرد: ‌شورش و قیام، تهور جسورانه (در میان یاران حضرت و خود ایشان) ، عداوت میان خویشاوندان و آشنایان (خویشاوندی میان عباس بن علی و شمر بن ذی الجوشن)، قربانی خشونت (تمامی کاروان امام و خود ایشان) ، تعقیب (کار حر بن یزید ریاحی در تعقیب کاروان امام)، انتقام جویی (در سپاه عمر سعد از سپاهیان امام) ، توبه و بازگشت (بازگشت حر نزد امام) ، ایثار در راه آرمان (سپاه امام) ، همه چیز را فدای هوس کردن (هوس‌رانی سران سپاه عمر سعد و افرادی چون یزید بن معاویه و ابن زیاد و سربازان و سوارانش) خیانت (خیانت کوفیان به امام)، ضرورت قربانی کردن عزیزان، رقابت فرادست و فرودست (در میان سپاه امام، رقابت برای به شهادت رسیدن، و در میان سپاه یزید، رقابت منفی برای دست‌یابی به غنایم بیش‌تر یا آزار بیش‌تر اهل بیت)، جاه‌طلبی (عمر سعد که علی‌رغم دوستی‌اش با امام، قدرت طلبی و آرزوی حاکمیت ملک ری موجب بدبختی و شقاوتش شد) ، قضاوت اشتباه (از سوی مردم و کسانی که تصور نادرستی از قیام حضرت داشتند)، پشیمانی (پشیمانی بسیاری از سپاهیان عمر سعد، بعد از ارتکاب به قتل امام و یاران بزرگوارش) و از دست دادن محبوب (تمام بانوان و بازماندگان حادثه که عزیزانشان را از دست داده بودند و مهم‌تر از همه حضرت زینب که مولا و برادرش امام حسین را از دست داد) دیگر وضعیت‌های دراماتیک نیز بعضاً غیر مستقیم به واقعه عاشورا مرتبط می‌گردد و در آن‌ها هم قابلیت تصویری و نمایشی شدن هست.
عاشورا در فیلم‌های دفاع مقدس
علت این‌که فیلم‌سازان ما به رغم وجود مایه‌های غنی درام در این واقعه از جهت تکنیکی و تخصصی، و مهم‌تر از آن جنبه دینی و متعهد آن، کم‌تر به این واقعه یا تأثیر آن در زندگی امروز پرداخته‌اند، جای سؤال دارد. حتی فیلم‌سازان متعهد ما نیز به ندرت وارد مقوله قیام برای حق شده‌اند؛ مگر برخی از فیلم‌سازان دفاع مقدس که آن‌ هم به علت این‌که مبنای دفاع مقدس ما بر چنین واقعه‌ای بود و عاشورا در جبهه‌های ما حضوری پررنگ و غیر قابل انکار داشت، خودآگاه یا ناخودآگاه در برخی فیلم‌های مربوط به دفاع مقدس این مسأله نمود بارزی پیدا کرده است. از جمله در فیلم پرواز در شب رسول ملاقلی پور که به نوعی نمادین و البته واقع‌گرایانه، به مسأله سقایی حضرت عباس (ع) اشاره می‌شود و یا فیلم‌های دیگری که رگه‌هایی محسوس از تأثیر عاشورا در آن‌ها قابل مشاهده است. عمده‌ترین فیلمی که شاید درباره قیام بر ضد ظلم، شهرت بیش‌تری داشته باشد، همان آژانس شیشه‌ای حاتمی‌کیاست که شورش حاج کاظم بر ظلمی که بر عباس می‌رود، به نوعی یادآور واقعه عاشورا و البته مهم‌تر از آن ولایت پذیری و ولایت خواهی یاران حضرت با بر زبان آوردن نام امام خمینی است. (گرچه فیلم در این زمینه ایراداتی نیز دارد).
اما در دیگر فیلم‌های ما اگر هم قیامی (چه فردی و چه جمعی) به تصویر کشیده شده است، خالی از مبانی مذهبی و دینی و عمیق مسأله بوده است. مانند فیلم «سگ کشی» بیضایی که دفاع کردن «گلرخ کمالی» را از همسری که لیاقت این دفاع را ندارد، بررسی می‌کند و به نوعی این کار را به مسخره می‌گیرد و یأس را به جامعه تزریق می‌کند؛ زیرا گلرخ در فیلم علی‌رغم نیت پاکش در دفاع از همسر، شکست می‌خورد و دیگران هر یک به نحوی در پی سوء استفاده از وی و ضربه زدن به او هستند. توجه داشته باشید که ماجرا نه در قبل از انقلاب، که پس از آن روی می‌دهد و جمهوری اسلامی را متهم به استبداد، ظلم به زنان، و نادیده گرفتن حقوق اولیه انسانی می‌کند. بسیاری دیگر از فیلم‌هایی که خواسته یا ناخواسته بدون توجه به مبانی مذهبی و فطری به این مسأله پرداخته‌اند، از این‌گونه‌اند.
گرچه از تلویزیون، در زمینه آثار عاشورایی انتظار بیش‌تری می‌رود،‌ اما هنوز در این‌باره کار شگرفی صورت نگرفته است. سریال‌هایی چون «شب دهم»، «امام حسین (ع)»، «معصومیت از دست رفته» و بسیاری دیگر، هنوز در آغاز راهند و البته هیچ یک در ارائه حقیقت این واقعه خالی از اشکال نیستند. باید کسانی با دیدگاه‌هایی منطبق بر ارزش‌های حقیقی این واقعه و علت روی دادن آن وارد این عرصه شوند، تا بتوانند در تأثیرگذاری بر مخاطب موفق باشند.
تأثیر بازیگران در فیلم‌های دینی و مذهبی
در مجموعه‌های تلویزیونی که تاکنون ساخته شده است، انتخاب بازیگران گاه با دقت و ظرافت‌های روان‌شناختی، مخاطب‌شناسی و هنری صورت گرفته و گاه در برخی از این مجموعه‌ها کج سلیقگی هم رخ داده است. مانند بازی بازیگر نقش «ام‌...» در سریالی که گذشته از بازی مصنوعی و نچسبش، اکنون فیلم مبتذل عروسی او در میان مردم دست به دست می چرخد! و اندک تأثیر حضورش را نیز در آن نقش از نظر مردم باطل می‌کند. این دلیل که هر بازیگری می تواند هر نقشی را ایفا کند و اصلاً در أین‌باره نمی‌توان به هنرپیشه‌ها خرده گرفت و اتفاقاً از قوت کارشان است که می‌توانند هر نقشی را از منفی مطلق تا مثبت مطلق بازی کنند، بسیار ضعیف و غیر عقلانی است. شما هرگز بازیگری حتی در هالیوود نمی‌بینید که عیناً در ایفای یک نقش منفی، مانند نقش مثبتش در فیلم دیگری موفق باشد. بازیگران هالیوود هم حدی برای خود در این زمینه در نظر می گیرند. بازیگر مشهور و شاخصی مانند تام هنکس، در هیچ فیلمی هرگز حتی نقشی کم‌رنگ که ذره‌ای بار منفی داشته باشد، یا از شخصیت خودش بسیار دور باشد، بازی نکرده است و شاید به همین دلیل است که بازی او در فیلم‌هایی معناگرا و با بن مایه‌هایی از جنبه‌های مذهبی و ایمانی (البته از جنس خود هالیوود) به دل مخاطب می نشیند و او را در نقش خودش باورپذیر می‌کند، اما در مملکت ما گویا بازیگران ما چنان خودساخته‌اند و به چنان درجه‌ای از قدرت و تکنیک بازیگری رسیده‌اند که هم می‌توانند نقش مالک اشتر را ایفا کنند، و هم نقش یک لات آسمان جل را! بسیار اندکند کسانی که تا به این حد قدرت داشته باشند نقش منفی‌ای را که در گذشته با قدرت ایفا کرده‌اند، ناگهان در چرخشی صد و هشتاد درجه‌ای و به مدد گریم و لباس، به فرشته یا قدیسی مبدل کنند که همگان شیفته فضیلت‌هایش گردند. گویا در بازیگری ما در فیلم‌های مذهبی این امر نهادینه شده و هرکس که می‌خواهد ادعایی در بازیگری داشته باشد، هم‌زمان با یک نقش منفی در فیلم و مجموعه‌ای دیگر و حتی ایفای نقش خود در زندگی واقعی و حقیقی خویش که چندان هم مطابق با ارزش‌های اسلامی و انقلابی نیست، به ایفای نقش یک قدیس و شخصیت کاملاً مثبت در مجموعه‌ای دیگر می‌پردازد! بدون این‌که به توانایی خویش و تأثیری که در ذهن مردم و مخاطب خواهد گذاشت، ذره‌ای بیندیشد.
عاشورا در فیلم‌های مستند جلوه بیش‌تری داشته است
از فیلم‌سازانی گفتیم که هنوز دین خود را چنان که باید و از آنان انتظار می‌رود، نسبت به عاشورا ادا نکرده‌اند؛ اما بد نیست از کسانی هم بگوییم که به این امر پرداخته‌اند و گویا در این میان مستند سازان، موفقیت بیش‌تری کسب کرده‌اند. مستند «شب عاشورایی» شهید سید مرتضی آوینی، یکی از این نمونه‌های موفق است که تأثیرگذاری‌اش حتی سال‌ها پس از ساخته و پخش شدن آن، کم نگردیده و روز به روز بیش‌تر هم شده است.
«شب عاشورایی» اولین برنامه از سری برنامه های روایت فتح بود که در فروردین ماه 1365 پخش آن از تلویزیون آغاز شد. این فیلم به بیان حالات و روحیات رزمندگان اسلام، ساعاتی پیش از آغاز عملیات والفجر هشت پرداخته است که موفقیت آمیز بوده و به تصرف شهر فاو عراق در آن‌سوی اروند منجر می‌شود.
متنی که شهید آوینی برای این برنامه نوشته است، کاملاً ملهم از واقعه عاشورا و نوعی تطبیق بین آن واقعه و جبهه های جنگ است. موسیقی نیز خود را به تصاویر تحمیل نکرده و کاملاً هم‌نوا با تصاویر حماسی است. در جایی خواندم که سبک آوینی در مستندهای جنگی‌اش چنان بدیع بوده است که حتی کارگردانی مطرح چون استیون اسپیلبرگ هم گفته برخی از صحنه‌های فیلم «نجات سرباز رایان» را براساس شیوه واقع‌نمایی و واقع‌گرایی مستندهای آوینی ساخته است.
کارهای شهید آوینی نشان‌دهنده یک سبک خاص و تازه در مستندسازی جنگی و حماسی است. فیلم‌برداری چنان است که گویی اصلاً چیزی به نام دوربین وجود ندارد و دوربین با شخصیت و جسم فیلم‌بردار یکی شده است. هیچ حائلی میان فیلم و بینندگان وجود ندارد و آوینی طبق اعتقاد و شیوه‌اش، در مستندهایش هرگز نه از گزارشگر استفاده کرد و نه حتی از بازی‌هایی چون زوم و زوم بک یا کلوزآپ ناگهانی روی چهره یک رزمنده. کار چنان است که گویی دوربین خود موجودیتی زنده دارد و این یعنی، ترکیب جهان‌بینی فیلم‌ساز و فیلم‌بردار با یک واقعه. شاید بهتر باشد این فیلم را که به صورت ویدئویی و سی دی در دسترس است، ببینید و خودتان قضاوت کنید.
در پایان، سخنی نیست با فیلم‌سازان که اگر بخوانند و بدانند، دیگر نیازی نیست که به آن‌ها بگوییم که به مبانی فکری و مذهبی خود بازگردید و با دیدی منصفانه و واقع بینانه به واقعه عاشورا بنگرید. شاید روح عدالت طلبی در فیلم‌های شما نیز جاری شود.
بخشی از گفتار متن فیلم مستند «شب عاشورایی»
«غروب نزدیک می‌شود و تو گویی تقدیر زمین از همین حاشیه اروند رود است که تعیین می‌گردد؛ و مگر به راستی جز این است؟ بچه‌ها آماده و مسلح.... در میان نخلستان‌های حاشیه اروند، آخرین ساعات روز را به سوی پایان خوش انتظار طی می‌کنند. این‌ها بچه‌های قرن پانزدهم هجری هستند، هم آنان که کره زمین قرن‌هاست انتظار آن را می‌کشد، تا بر خاک بلادیده این سیاره قدم گذارند و عصر ظلمت و بی‌خبری را به پایان برسانند.... بعضی‌ها وضو می‌گیرند و بعضی دیگر پیشانی بندهایی را که رویشان نوشته شده است «زائران کربلا»، بر پیشانی می بندند..... در میان نخلستان‌های حاشیه اروند، پیشاپیش عید فرا رسیده است و هر چه به شب نزدیک‌تر می‌شویم، دل ها را اشتیاقی عجیب، بیش‌تر و بیش‌تر در خود می‌فشارد.... آیا می‌خواهی سربازان لشکر رسول الله را بشناسی؟ بیا و ببین. آن یک کشاورز بود و این یک طلبه است و آن دیگری در یک مغازه گمنام در یکی از خیابان‌های مشهد، لبنیات فروشی دارد و به راستی چیست که همه را در این نخلستان‌ها گردآورده است؟ تو خود جواب را می دانی...
ساعتی بیش به شروع حمله نمانده است و این جا آیینه تجلی همه تاریخ است. چه می جویی؟ عشق؟ همین‌جاست. چه می‌جویی؟ انسان؟ این‌جاست. همه تاریخ، این‌جا حاضر است. «بدر» و «حنین» و «عاشورا» این‌جاست و شاید آن یار، او هم این‌جا باشد. این شاید که گفتم از دل شکاک من است که برآمد. اهل یقین پیامی دیگر دارند ـ بشنو.
همه از آن سنگری که تو گویی خیمه‌ای بود در صحرای کربلا، خارج شدند و لحظاتی بعد فرمان حمله فرارسید..... طنین آوای بلند تکبیر بچه‌ها، هم‌چون رعدی بود که تسبیح‌گویان در دل شب نخلستان‌ها می‌غرید و سینه سیاه دشمن را از رعب و وحشت می‌آکند.
شیطان، حکومت خویش را بر ضعف‌ها و ترس‌ها و عادات ما بنا کرده است و اگر تو نترسی و از عادات مذموم خویش دست برداری و ضعف خویش را با کمال خلیفه اللهی جبران کنی، دیگر شیاطین را بر تو تسلطی نیست. بگذار آمریکا با مانورهای ستاره دریایی و جنگ ستارگان، خوش باشد....
آری... در این‌جا و در دل این نخلستان‌هاست که تاریخ آینده جهان بر گُرده خستگی‌ناپذیر این جوانان بنا می گردد. بسیجی عاشق کربلاست و کربلا را تو مپندار که شهری است در میان شهرها و نامی است در میان نام‌ها؛ نه، کربلا حرم حق است و هیچ کس را جز یاران امام حسین (ع) راهی به سوی حقیقت نیست.
کربلا! ما را نیز در خیل کربلاییان بپذیر. ما می‌آییم تا بر خاک تو بوسه زنیم و آن‌گاه روانه دیار قدس شویم.»
منابع:
فیلم مستند شب عاشورایی، به کارگردانی شهید سید مرتضی آوینی، انتشارات موسسه روایت فتح
ژرژ پولتی، کتاب سی و شش وضعیت نمایشی، ترجمه جمال آل احمد و عباس بیاتی، انتشارات دفتر هماهنگی پژوهش‌های برنامه‌ای معاونت سیما
سفیر، اولین فیلمی بود که حول محور وقایع عاشورا و شهادت امام حسین(ع) می‌چرخید و سینما تاکنون به این وادی قدم نگذاشته بود؛ به گونه‌ای که بسیاری از فیلم‌سازان، کارگردانان و حتی دین‌داران و انقلابیون نیز با ساخت آن مخالف بودند؛ زیرا تصور می کردند امکان به تصویر کشیدن این واقعه وجود ندارد و موجب وهن شخصیت های برجسته اسلامی و معصومان می‌شود؛
جالب است که فیلم «سفیر» به ماجرای مسلم و حضور او در کوفه می پردازد، یعنی قبل از خود عاشورا، و فیلم روز واقعه به ماجرای جوانی مسیحی که دیر به سرزمین کربلا می‌رسد (یعنی بعد از عاشورا) و زمانی که امام و همه یارانشان به شهادت رسیده‌اند! انگار فیلم‌نامه‌نویسان ما از خود واقعه دوری می‌کنند و نهایت تلاششان در تصویرسازی این واقعه به قبل یا بعد از عاشورا منحصر می‌شود، نه هنگام وقایع
می‌گویند: در تمام آثار نمایشی و درام دنیا، 36 وضعیت ثابت وجود دارد، یعنی 36 وضعیت دراماتیک که قابلیت خاصی برای تصویرسازی و نمایشی در عرصه‌های مختلف مانند تئاتر، تلویزیون، سینما و دیگر رسانه‌های تصویری دارد. در حماسه عاشورا حداقل پانزده وضعیت‌ درام وجود دارد که هر کدام می‌تواند موضوع یک فیلم، یا حتی چند فیلم یا مجموعه سینمایی و تلویزیونی باشد؛
در این میان مستند سازان، موفقیت بیش‌تری کسب کرده‌اند. مستند «شب عاشورایی» شهید سید مرتضی آوینی، یکی از این نمونه‌های موفق است که تأثیرگذاری‌اش حتی سال‌ها پس از ساخته و پخش شدن آن، کم نگردیده و روز به روز بیش‌تر هم شده است.

زنان و نقش‏های پیدا و پنهان در کربلا

منابع مقاله:
مجله یاس، شماره 1، ناهید طیبی؛


در طول تاریخ بشری، نقش‏های برجسته زنان، در بردارنده برگ‏های زرینی از تاریخ بوده است . همواره چشم و دست و دامان زنان فرهیخته و بزرگ، نگهبان ارزش‏ها و آرمان‏های بلند بشر بوده و هست و هرگز نمی‏توان این واقعیت را انکار کرد و یا به دیده‏ای ناچیز از آن یاد نمود . البته همان گونه که زنان مثبت و بزرگ در تعالی و رشد جامعه نقش داشته‏اند، در برابر آنها، زنانی بوده‏اند که با مکر و پلیدی فکر خویش، زمینه‏های انحطاط و سقوط معنوی بشر را فراهم نموده‏اند . در قرآن کریم از یک سو، زنان برجسته‏ای چون همسر فرعون و حضرت مریم (علیهاالسلام) را الگو و آموزگار مثبت‏برای رهیافتگان و یا رهپویان معنویت و انسانیت، اعم از مرد و زن اعلام می‏کند و از سوی دیگر، زنان ناصالح و منفی، همچون همسران نوح و لوط نبی را به عنوان الگوی ناصحیح و منفی جهت کافران معرفی می‏نماید . بنابراین نقش زنان در هر گروه و با هر اندیشه‏ای، مهم و قابل بررسی است . به یقین در مقاطع حساس و مهم تاریخی و وقایع ماندگار، این نقش‏ها بیش از پیش نمایان می‏شود، از این رو، برآن شدیم که نقش زنان در کربلا و عاشورا، این قطعه جانسوز از تاریخ بشریت را بررسی کنیم، تا گواهی برای عظ‏مت و شرافت زنان وارسته باشد و نام بلند آنان، بر تارک تاریخ جاودانه بماند . به نظر می‏رسد، نقش آفرینی زنان در واقعه کربلا را می‏توان در چهار مقطع زمانی و به عبارتی، از چهار منظر، مورد بحث و بررسی قرار داد تا این گونه حق مطلب بهتر ادا شود:
الف) زنان نقش آفرین قبل از وقوع حادثه کربلا و به عبارتی، زمینه سازان این پدیده عظیم;
ب) نقش آفرینان در واقعه کربلا و حضور مستقیم زنان در میدان مبارزه;
ج) زنان اثرگذار در دوران اسارت، قبل از رسیدن به مدینه منوره;
د) زنان نقش آفرین پس از اتمام واقعه کربلا و اسارت عزیزان ابا عبدالله الحسین (علیه‏السلام).
زنان نقش آفرین قبل از وقوع حادثه کربلا
به نظر می‏رسد، بررسی این گروه زنان باید قبل از خروج امام حسین (علیه‏السلام) از مدینه به سوی مکه مکرمه آغاز شود . در یک نگاه کلی، بانوان بزرگواری که به علت ولایت مداری و عشق به امام زمان خویش، حضرت را همراهی کرده و لحظه‏ای، آن بزرگ مرد عشق و حماسه را تنها نگذاشتند، از جمله این نقش آفرینان هستند . ما معتقدیم که ورای هر حرکتی، اندیشه‏ای بزرگ نهفته است و حتی دختران کوچک امام حسین (علیه‏السلام) بر اساس باورهای بزرگ خویش، این سفر را آغاز کردند; همان گونه که حضرت زینب (علیهاالسلام) با یک اعتقاد ساختمند این سفر را برگزیدند، اما بنای این مقاله بر جزئی‏نگری و پرداخت‏به وجهه شخصی افراد می‏باشد .
پیش از پرداختن به مبحث اصلی به عنوان مقدمه یادآور می‏شویم که به طور کلی، نقش‏های زنان در هر مقطع ذکر شده، به دو صورت قابل طرح است:
الف) نقش غیر مستقیم که زنان با تربیت صحیح فرزندان و پرورش نسل خودساخته، شجاع و ولایت مدار، نقش خویش را ایفاء می‏کنند . لیلی، (مادر علی اکبر (علیه‏السلام))، ام البنین، (مادر حضرت ابوالفضل (علیه‏السلام)) و مادران دیگر شهدا و جانبازان نیز این نقش غیر مستقیم را ایفاء می‏کنند . بدیهی است که همسران و خواهران نیز با اثرگذاری عمیق خویش غیر مستقیم، در حرکت‏ها نقش دارند و به عبارتی، تاریخ ساز هستند .
ب) نقش مستقیم و حضور اجتماعی و به عبارتی، حضور فیزیکی در حرکت انقلابی و بزرگ کربلا که در آینده، به این نقش بانوان خواهیم پرداخت . آمار زنان رزمنده چون ام وهب، و بانوان شهید و امدادگر در واقعه کربلا نمایانگر پررنگ بودن این نقش است .
اکنون پس از مقدمه مذکور، به بررسی برخی از بانوان اثرگذار در زمینه‏سازی مقدمات سعادت دنیوی و اخروی مردان در رابطه با واقعه عاشورا می‏پردازیم .
از جمله نقش‏آفرینان پیش از واقعه عاشورا، می‏توان به ماریه بنت‏سعد، طوعه، دلهم و بانویی از قبیله بکر بن وائل اشاره نمود; اگر چه بانوان دیگری در این زمینه حضور داشته‏اند .
ماریه بنت‏سعد بانویی شجاع و فداکار و از شیعیان مخلص بصره بود . منزل این بانوی با شهامت، محل تجمع شیعیان بصره بود و به عنوان یک پایگاه فرهنگی برای انتشار فرهنگ شیعی و مناقب و فضایل اهل بیت (علیهم‏السلام) از آن استفاده می‏شد . در جریان کربلا بسیاری از افرادی که در این منزل رفت و آمد داشتند، به یاری امام حسین (علیه‏السلام) شتافته و به سوی کوفه رهسپار شدند . (1)
از آن جا که قیام امام حسین یک حرکت فرهنگی بود و برای احیای سنت‏خدا و رسول گرامی او صورت گرفت و تنها یک حماسه احساسی و سیاسی نبود، می‏توان به نقش مهم چنین پایگاههای مردمی پی برد; زیرا همیشه بسترسازی فرهنگی و پی ریزی مبانی و اصول، جهت قیام‏های جهانی، از مکان‏های کوچک آغاز می‏شود; همان گونه که نقطه آغازین اسلام از منزل زیدبن ارقم بود و بعدها گسترش جهانی یافت .
طوعه (2) از دوستداران اهل بیت (علیهم‏السلام) و بانویی متدین در کوفه بود . او همسر اسید حضرمی بود و آن هنگام که سفیر و پسرعموی امام حسین (علیه‏السلام)، مسلم بن عقیل، در کوفه تنها و بی‏پناه مانده بود، وی را به خانه خود برد و با احترام و اکرام از او پذیرایی کرد تا ارادت خویش را به خاندان عصمت و طهارت نشان دهد . در کتب تاریخی آمده است که اسید حضرمی و پسرش بلال، از حضور مسلم بن عقیل آگاه شدند و به ماموران ابن‏زیاد اطلاع دادند و او سرانجام در روز هشتم ذی‏الحجه، همراه با هانی بن عروه که از یاران مخلص امام حسین (علیه‏السلام) بود، به شهادت رسید .
دلهم (3) دختر عمرو، همسر زهیر بن قین که از شخصیت‏های برجسته کوفه بود، با سخنان منطقی و تاثیر گذار خود، همسر خویش را به یاری امام حسین (علیه‏السلام) تشویق کرده و در واقع، زمینه سعادت در سایه شهادت را برای او فراهم نمود . بنابرآن چه تاریخ نگاران نگاشته‏اند، زهیر و همسرش و چند تن از خویشان او، هنگام بازگشت از مکه و مراسم حج، به گونه‏ای حرکت می‏کردند که همیشه یک منزل از کاروان امام (علیه‏السلام) عقب‏تر بودند . در آخرین منزل به علت نیافتن آب، ناچار شدند در همان منزلی که حضرت خیمه زده بودند، با فاصله اندک، شب را به سر برند . امام (علیه‏السلام) پیکی به سوی زهیر فرستاد و او را به یاری طلبید، اما زهیر نپذیرفت و از این دعوت آشفته و نگران شد . دلهم که بانویی با درایت و وارسته بود، نزد همسر خود رفت و گفت: «آیا فرزند دختر رسول خدا تو را می‏خواند و پاسخ نمی‏دهی؟ بهتر نیست نزد او بروی و بعد از دیدار و ملاقاتش تصمیم بگیری؟»
سخنان او در زهیر اثر کرد و به همراه پیک امام به سوی خیمه ابا عبدالله (علیه‏السلام) حرکت کرد . هنگام بازگشت، نور ولایت قلب او را روشن نمود و نام او در بین یاران عاشورایی امام حسین (علیه‏السلام) ثبت‏شد .
زهیر پس از بازگشت‏به خیمه خود، همسرش، دلهم را طلاق داد تا از همان جا نزد خویشان خود بازگردد . این بانوی وارسته و تقوا پیشه در آخرین لحظات گفت: «همسرم! از تو یک تقاضا دارم و آن این است که روز قیامت در پیشگاه پیامبر خدا (صلی‏الله‏علیه‏و آله) ، جد بزرگوار امام حسین (علیه‏السلام)، از من یاد کنی .» (4)
زهیر پذیرفت و از او جدا شده و به خیل جاودانگان تاریخ و شهدای کربلا پیوست . اثر گذاری و بینش بلند و همت والای این بانوی بزرگ را در کلام و رفتار او می‏توان مشاهده نمود; آن گاه که برای قیامت‏خود، شفاعت پیامبر گرامی اسلام (صلی‏الله‏علیه‏و آله) را درخواست می‏کند .
نقش آفرینان در صحنه کربلا
هنگامی که از زنان و حضور مستقیم آنان در صحنه‏های حساس عاشورا و کربلا سخن به میان می‏آید، نام بلند حضرت زینب (علیهاالسلام) در ابتدا به ذهن‏ها متبادر می‏شود . نقش این بانوی بزرگ، چنان برجسته و فراگیر است که پرداختن به آن مجال زیادی می‏طلبد، از این رو، اشاره‏ای به برخی از جانبازی‏های این بانوی حماسه و عرفان و عاطفه خواهیم داشت .
حضرت زینب (علیهاالسلام) در رابطه با امام حسین (علیه‏السلام) نقش یک همراه، همدل و همراز صمیمی را داشت و پیوسته با جمله‏های زیبا و علی گونه خویش، حقانیت قیام امام را متذکر می‏شد و هر گاه در بخشی از سپاه، تزلزل و یا تردید و تحیر ایجاد می‏شد، با پیام‏های وحدت آفرین خویش، یکدلی را در محیط حاکم می‏کرد . مراقبت از کودکان، ایجاد روحیه مقاومت در برابر شهادت عزیزان، در جمع زنان، مدیریت‏بانوان مضطرب و نگران و محافظت از جان امام سجاد (علیه‏السلام) و دیگر بیماران و جانبازان کربلا و ایجاد آرامش روانی در بین بازماندگان و . . . از جمله نقش‏های مهم حضرت زینب (علیهاالسلام) است .
از جمله زنانی که در میدان کارزار به نوعی حضور داشته و شجاعانه با دشمن جنگیدند، همسر مسلم بن عوسجه، ام وهب (که توسط امام حسین (علیه‏السلام) مسلمان شد)، مادر عبدالله کلبی، مادر عمرو بن جناده و مادر عبدالله‏بن‏عمر را می‏توان نام برد .
در تاریخ از دو زن به عنوان شهیدان کربلا و عاشورا یاد شده است که عبارتند از: هانیه (همسر وهب) و بانوی نمیریه قاسطیه یعنی همسر عبدالله‏بن‏عمیرکلبی (ام وهب (). 5)
ام وهب و هانیه دو شمع فروزان کربلا
ام وهب و پسر و عروسش بر آیین مسیحیت‏بودند . کمتر از بیست روز از عروسی این دو جوان، وهب و هانیه، می‏گذشت که در صحرای سر سبز «ثعلبیه‏» در نزدیکی کربلا خیمه زدند . در تاریخ آمده است که امام حسین (علیه‏السلام) هنگام حرکت‏به سوی کوفه، به سرزمین «ثعلبیه‏» رسید و بر اساس کرامت و بزرگواری خود از اهل خیمه سراغی گرفته و احوالپرسی نمود . ام وهب از بی آبی و مشکلات مربوط به کمبود آب گفت و امام (علیه‏السلام) که مصداق بارز «و عادتکم الاحسان و سجیتکم الکرم‏» (6) بود، با نیزه خود قسمتی از خاک زمین را کنار زد . ناگهان آب از دل زمین جوشید و ام‏وهب و عروسش متعجبانه به این اعجاز نگریستند . امام (علیه‏السلام)، سپس به این بانو فرمود: «اگر پسرت آمد، به او بگو که اگر بخواهد، می‏تواند ما را یاری کند .»
امام به حرکت‏خویش ادامه داد و وهب هنگام بازگشت، با دیدن معجزه پسر رسول خدا، مشتاق دیدار او شد و با مادر و نوعروس خود نزد امام رفته و به اسلام گرویدند و این گونه وهب به خیل سربازان سعادت پیوست . ماجرای جانسوز و اندوهناک این داماد تازه مسلمان، در کتب تاریخی به تفصیل آمده است . وهب به میدان رفت و با دشمن جنگید تا به فیض شهادت رسید . همسرش بر بالین او نشست . پیکر به خون نشسته او را نزد عمر سعد بردند و سر از تن او جدا کردند . همسر او بار دیگر خود را نزد پیکر مطهر شهید رساند و سر بر سینه او نهاده، گریست . در این هنگام، دشمن با عمود آهنین بر فرق این نوعروس زد و او را به وصال محبوب واقعی و فوز شهادت نائل کرد .
از سوی دیگر، دشمنان سر وهب را برای شکنجه مادر، به سوی آن پیرزن شجاع پرتاب کردند . این مادر صبر و ایثار، سر جوانش را بوسید و گفت: «سپاس خداوندی را که با شهادت تو در رکاب امام حسین (علیه‏السلام) مرا روسپید کرد» . سپس سر وهب را به سوی دشمن پرتاب کرد و گفت: «آن سر را که برای دوست داده‏ایم، باز نمی‏ستانیم .»
و ستون خیمه را برداشت و به دشمن حمله کرد و دو نفر از سپاه سیاه سعد را به هلاکت رساند . امام (علیه‏السلام) او را به خیمه برگرداند و برای او دعا کرد و مژده بهشت داد . ام وهب با شادی تمام از امر امام خویش اطاعت کرد و هنگام بازگشت گفت: «خدایا! امید بهشت را از من مگیر .» (7)
نکته قابل توجه این است که حمله به سوی دشمن، با عمود خیمه در مورد مادر عبدالله بن عمر نیز نقل شده است و به نقل تاریخ، حضرت اباعبدالله (علیه‏السلام) او را به سوی خیمه‏اش بازگرداند . همچنین در مورد مادر عمرو بن جناده (8) نیز گفته شده است که همچون ام وهب، سر فرزند شهیدش را گرفته و به وسیله آن، یکی از سپاهیان عمر سعد را به هلاکت رساند و سپس شمشیری گرفت و با رجزخوانی به میدان رفت، اما امام حسین (علیه‏السلام) با امر ولایی خویش او را به خیمه‏ها بازگرداند . (9) البته بانوی دیگری به نام ام‏خلف نیز در برخی از کتب ذکر شده است، با جریانی مشابه ام وهب و مادر عمرو بن جناده .
شهیده‏ای دیگر از تبار عاشوراییان
همسر عبدالله بن عمیر کلبی که از اولین شهدای کربلاست، نیز از جمله بانوانی بود که عشق و وفای خویش را در صفحات تاریخ به اثبات رساند . «ام وهب‏» کنیه این بانوی گرانقدر بود . لازم به ذکر است که ام وهب، همسر عبدالله کلبی با ام وهب که در بحث پیشین داشتیم، تفاوت دارد و این دو بانو شباهت اسمی با یکدیگر داشته‏اند و از نظر نسبی و سببی ارتباطی بین آن دو نیست .
در کتب تاریخی آمده است که عبدالله بن عمیر کلبی و همسرش، در شب هشتم محرم، شبانه از کوفه بیرون رفته و به کاروان امام (علیه‏السلام) پیوستند . پس از شهادت عبدالله، در روز عاشورا، همسر وفادارش خود را به بالین او رساند و خاک را از چهره او پاک کرد . در این هنگام به دستور شمر، یکی از غلامان، گرزی بر سر این بانوی داغدیده فرود آورد و او را به شهادت رساند . (10)
شهادت این بانوی ولایت‏مدار، مهری بود برحقانیت این حرکت‏بزرگ تاریخی; همان گونه که بانوان دیگر در نمایاندن عظمت این قیام و مسائل مربوط به آن بسیار مؤثر بوده‏اند .
دوران اسارت و بانوان نقش آفرین
در مبحث پیشین بیان کردیم که حضور مستقیم حضرت زینب (علیهاالسلام) در واقعه عاشورا، نقش آن پاک‏بانو را بسیار پر رنگ کرده بود . در این بخش نیز آن گاه که سخن از وقایع پس از عاشورا به میان می‏آید، شخصیت‏حضرت زینب (علیهاالسلام) و سرپرستی و مدیریت کاروان اسرا و خطبه‏های آگاهی‏بخش و ویران کننده کاخ‏نشین‏های رفاه‏طلب، بیش از پیش در ذهن آشکار می‏شود . مضمون خطبه‏های این پاک‏بانوی حرم اهل‏بیت (علیهم‏السلام) نمایانگر دانش و بینش بلند اوست; بانویی که مصیبت‏های جانکاه بر او وارد شده است، اما چنان در برابر ستم و ستمگر سخن می‏گوید که یادآور خطبه‏ها و سخنان حضرت امیرالمؤمنین (علیه‏السلام) است .
افزون بر پیام رسانی، افشاگری و پرستاری‏های حضرت زینب (علیهاالسلام) از کودکان می‏توان به نقش ام کلثوم خواهر بزرگوار او نیز اشاره نمود . لازم به ذکر است، ام کلثوم مذکور، فرزند حضرت علی (علیه‏السلام) از یکی دیگر از همسران ایشان است; نه از فاطمه زهرا (علیهاالسلام). زیرا ام کلثوم، دختر حضرت زهرا (علیهاالسلام) در دوران امامت امام حسن مجتبی (علیه‏السلام) دار فانی را وداع گفت . به هر حال، ام کلثوم دختر علی ابن ابیطالب (علیه‏السلام) است و هنگامی که بی بند و باری و نگاه‏های مردم ناپاک کوفه به زنان و دختران اسیر را می‏بیند، با شجاعت فریاد می‏کشد: آیا شرم نمی‏کنید که برای تماشای اهل بیت پیامبر جمع شده‏اید؟
و نیز کودکان را از گرفتن صدقات مردم باز می‏دارد، تا شان و منزلت‏خاندان رسول خدا را بر همه نمایان سازد .
فاطمه‏بنت‏الحسین (علیهاالسلام)، دختر نوجوان و شاعری که عشق و عاطفه و عرفان و قهرمانی کربلاییان را در قالب شعرهای زیبا و سوزان برای مردم زمان خود و عصرهای آینده تعریف می‏کرد، از جمله بانوان تاثیر گذار در کربلا و پس از آن بود . از آن جا که در مقالات و کتاب‏های متعدد، از این سه بانوی والامقام سخن به میان آمده است . به اختصار از آنها می‏گذریم و به ناگفته‏ها بیشتر می‏پردازیم . به یقین آن گاه که حقایق بلند و معارف والای بشری در قالب هنر و به ویژه شعر درآید، ماناتر و جاودانه‏تر خواهد ماند و هنر فاطمه بنت الحسین همین بود .
همسر خولی یکی دیگر از بانوان اثرگذار پس از عاشورا بود . در تاریخ آمده است که خولی‏بن‏یزیداصبحی، از دژخیمان کوفه و دشمنان اهل بیت (علیهم‏السلام) بود . او به اتفاق حمیدبن‏مسلم‏ازدی، سر مبارک امام (علیه‏السلام) را نزد ابن زیاد برد و به لت‏بسته بودن در قصر، ناچار شد آن گوهر فروزنده را به خانه خود ببرد و پنهان کند . همسر او از آن شب، کینه خولی را به دل گرفت و هنگامی که مختار قیام کرد . همسرش، عیوف دختر مالک، محل اختفای او را به یاران مختار اطلاع داد و سرانجام او به دست آنان کشته شد . (11)
بنابر آمار ذکر شده، در کتب تاریخی، مادران 9 نفر از شهدای کربلا در روز عاشورا، شاهد شهادت فرزندان نوجوان و جوان خویش بودند و پس از واقعه عاشورا، در کاروان اسرا به خدمت اسیران و به ویژه کودکان مشغول بودند . حضور این بانوان که بهای سنگینی جهت این قیام عظیم پرداخته بودند و عزیزان خود را تقدیم راه مقدس امام (علیه‏السلام) کرده بودند، چونان ستون‏هایی بود که خیمه وجود اسرا را نگاه می‏داشت و آرامش روانی در بین آنها ایجاد می‏کرد .
نقش زنان پس از اسارت
اکنون که نقش‏های سازنده و مهم زنان در سه مقطع قبل از وقوع حادثه کربلا و در روز عاشورا و دوران اسارت بیان شد، به مهم‏ترین بخش آن یعنی پس از حادثه کربلا و جهاد فرهنگی و سیاسی زنان می‏پردازیم .
حضرت زینب (علیهاالسلام) طلایه دار این رسالت مهم (یعنی پیام رسانی به آنها که نبودند و واقعه عاشورا را ندیدند)، بود . او بنا به نقل مورخان در سال 63 یا 65 ه . ق درگذشت و در مدت 3 یا 5 سال که پس از عاشورا زیست، حتی لحظه‏ای دست از بیدارگری مردم و افشاگری ظلم و ستم دستگاه اموی برنداشت . (12)
فاطمه بنت الحسین (علیهاالسلام) نیز از جمله بانوانی بود که پس از واقعه عاشورا، رسالت پیام رسانی فرهنگ عاشورا را به پایان رساند . او در کوفه سخنرانی کرد و علاوه بر سخنرانی افشاگرانه بر ضد دستگاه اموی، به تحریک عواطف پرداخته و باعث‏بیداری وجدان مستمعان خود شد . پس از ورود به مدینه نیز با سرودن اشعاری در مجالس سوگواری شهدای کربلا و به ویژه سید الشهداء، حقایقی را به گوش مردم رساند و تا پایان عمر خود از ذوق و قریحه خدادادی و اندیشه و فکر بلند خویش برای احیای حق و امر به معروف و نهی از منکر استفاده کرد . (13)
ام‏البنین، همسر بزرگوار امام علی بن ابی طالب و مادر حضرت ابوالفضل (علیه‏السلام) نیز علاوه بر نقش غیر مستقیم خود (تربیت فرزندان شجاع، متدین و ولایت محوری چون قمر بنی هاشم و سه برادر عزیز او)، مستقیما به روشنگری پرداخت و با استفاده از ابزارهای محرک عاطفه، مردم را با حقیقت عاشورا و عظمت مصیبت آن آشنا کرد . در کتب تاریخی می‏خوانیم که: «پس از شهادت عباس (علیه‏السلام) ام‏البنین هر روز به همراه عبیدالله فرزند عباس (علیه‏السلام) (که در کربلا حضور داشته است)، به بقیع می‏رفت و نوحه می‏خواند وگریه می‏کرد و مردم اجتماع کرده و همراه با او می‏گریستند .» (14)
حضور این بانوی شجاع و اصیل در بقیع که یک مکان عمومی است و استفاده از شاهد کوچک کربلا (فرزند ابوالفضل العباس) و روشنگری‏هایی که در نوحه‏ها و سخنرانی‏های او بوده و در کتب معتبر ذکر شده است، حکایت از عظمت روحی او دارد و جلوه‏های سیاسی - اجتماعی این بانو را نمایان می‏سازد .
این بانوی صبر و شکیبایی، حدود ده سال پس از واقعه عاشورا، در سال 70 ه . ق، دارفانی را وداع گفت، (15) اما در مدت این ده سال، حداکثر تلاش خویش را برای احیای فرهنگ غنی عاشورا مبذول داشت . نقش اساسی این بانو، کمتر از کسانی که در کربلا حضور داشته و به یاری امام پرداختند، نبود; زیرا استمرار یک فرهنگ و پایدار کردن آن به همان اندازه اهمیت دارد که ایجاد فرهنگ .
رباب دختر امرء القیس بن عدی، همسر امام حسین (علیه‏السلام) و مادر سکینه و علی اصغر بود . او در کربلا حضور داشت و شهادت کودک شیرخوارش را به چشم دید و پس از وقایع عاشورا به عنوان اسیر در میان کاروان اسرا حضور داشت و پس از بازگشت‏به مدینه، مدت یکسال برای سید الشهداء (علیه‏السلام) عزاداری کرد و مرثیه هایی در سوگ آن بزرگ مرد سرود و به یاد ظهر عاشورا، همواره زیر آفتاب داغ می‏نشست و سرانجام یک سال پس از واقعه عاشورا، از دنیا رفت . (16)
همسر دیگر امام حسین (علیه‏السلام)، لیلی دختر ابو مره ثقفی است . او در کربلا حضور نداشت و به عللی که ذکر نشده است، در مدینه بود که خبر شهادت همسر عزیز و میوه دلش، علی اکبر را به او دادند . برخورد این بانو با این مصیبت‏بزرگ چنان بود که برای اهل مدینه سؤال ایجاد می‏کرد و عواطف مردم را به نفع یاران امام حسین (علیه‏السلام) برمی‏انگیخت . به عبارتی، بار عاطفی قضیه کربلا توسط زنان، مادران و خواهران شهدا بسیار سنگین می‏شد و همین موجب جاودانگی حرکت امام حسین (علیه‏السلام) و یاران وفادار او شد .
یکی از بانوان برجسته و مورد احترام مردم مدینه ام سلمه بود . او تنها کسی بود که افتخار همسری پیامبر را داشت و تا آن زمان هنوز زنده بود . احترام و اکرام مردم به این بانوی بزرگ که برخاسته از ارادت به پیامبر بود، بیش از حد توصیف است . ام سلمه که پیش از آن، خبر شهادت امام حسین (علیه‏السلام) را از زبان پیامبر شنیده بود و هنگام شهادت امام و یارانش نیز رؤیای صادقه‏ای دیده بود، پس از واقعه کربلا، به سوگواری و عزاداری برای آن عزیزان پرداخت و بنی هاشم و مردم مدینه جهت تسلیت گویی نزد او می‏آمدند و آن بانو به بیان فضایل اهل بیت و امام حسین (علیهم‏السلام) می‏پرداخت . سخنان او در جمع حاضر اثر می‏گذاشت و دهان به دهان بین مردم منتقل می‏شد و حقانیت امام (علیه‏السلام) را بیش از پیش اثبات می‏نمود .
آن چه در این مقاله بیان شد، قطره‏ای اندک از دریای حماسه‏ها و نقش‏های سازنده و ماندگاری است که زنان در دل تاریخ ثبت کرده‏اند . بی شک بسیاری از حقایق - چونان همیشه - بر جای مانده است و مجالی برای پرداختن به آنها نیست . گفتنی است که مبحث نقش‏های مستقیم و غیر مستقیم زنان در عرصه‏های گوناگون اجتماع و به ویژه در مقاطع حساس و به یادماندنی تاریخ، همچون مبعث، غدیر و کربلا گستره‏ای به وسعت همه تاریخ دارد، ولی به علل گوناگون از جمله محدودیت‏های ویژه‏ای که در هر زمان از سوی خانواده‏ها و حکومت‏ها برای زنان ایجاد می‏شد و تفاوت وظایف اساسی آنان با مردان و اقتضای طبیعی و به عبارتی، وظیفه جنسیتی آنان، این نقش‏ها همواره ناپیدا و یا کمرنگ بوده است . به هر حال، برای پژوهشگری که در پی تحقیق پیرامون جلوه‏های تاریخی زنان است، منابع فراوانی وجود دارد که با بیان مصادیق متعدد و پر جاذبه این جلوه‏ها را نمایان می‏سازد . امید آن داریم که این مختصر، جرقه‏ای باشد برای شروع حرکتی بزرگ در جهت‏شناختن و شناساندن زنان برجسته و فرهیخته و تاریخ ساز در عرصه‏های گوناگون .
پی‏نوشت‏ها:
1) جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، ص 396 .
2) شیخ مفید، الارشاد، ج 2، ص 400 .
3) دیلم .
4) شیخ مفید، الارشاد، با ترجمه باقر صاعدی خراسانی، ج 2، ص 421 .
5) فرهنگ عاشورا، ص 191 (البته در این کتاب سخنی از هانیه به میان نیامده است و نام آن شهیده بزرگوار از کتب دیگر اخذ شده است).
6) فرازی از زیارت جامعه کبیره .
7) ریاحین الشریعه، ج 3، ص 300 .
8) مناقب ابن شهرآشوب، ج 4، ص 105 .
9) عمادزاده، زندگانی سید الشهدا، ج 2، ص 124 .
10) فرهنگ عاشورا، ص 303 .
11) علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 45، ص 125 .
12) ر . ک: سید نور الدین جزایری، الخصائص الزینبیه .
13) ر . ک: هادی الامینی، فاطمه بنت الحسین (علیهاالسلام)، ص 51 .
14) ریاحین‏الشریعة، ج 3، ص 294 .
15) نهلا غروی نایینی، محدثات شیعه، ص 25 .
16) فرهنگ عاشورا، ص 183 .

زنان و نهضت‏حسینی

منابع مقاله:
مجله ماهنامه کوثر، شماره 14، مرضیه مشکوری؛


کوثر زلال «عاشورا» در متن زندگی شیعه و در عمق باورهای پاک او جریان داشته و در طول چهارده قرن سیراب کننده جانها بوده است.
اینک نیز عاشورا پرگاری است که عشق را ترسیم می‏کند و کانونی است که ارزشها، احساسها، عاطفه‏ها، خردها و اراده‏ها برگردش می‏چرخند.
بی‏شک، محتوا، انگیزه‏ها، اهداف و درسهای آن، حماسه عظیم فرهنگی ناب و الهام بخش را تشکیل می‏دهد. از اینرو در حوزه وسیع تشییع و دلباختگان اهل بیت، پیروان عترت همه با «فرهنگ عاشورا» زیسته‏اند و برای آن جان باخته‏اند. آنان در آغاز تولد کام نوزاد را با تربت‏سیدالشهدا(ع) و آب فرات بر می‏دارند و هنگام خاکسپاری، تربت کربلا را با میت همراه می‏کنند.آنان از روز ولادت تا هنگامه مرگ به حسین بن‏علی(ع) عشق می‏ورزند و برای شهادتش اشک می‏ریزند و این مهر مقدس، با شیر وارد جان می‏شود و از جان به در نمی‏رود.
عاشورا از دیرباز تجلی‏گر روز درگیری حق و باطل و روز فداکاری و جانبازی در راه دین و عقیده، شناخته شده است. حسین(ع) در این روز با یارانی اندک ولی با ایمان و صلابت و عزتی بزرگ و شکوهمند، با سپاه سنگدل و بی‏دین کومت‏ستم یزیدی به مقابله برخاست و کربلا را به صحنه همیشه زنده عشق خدایی و آزادگی مبدل ساخت.
عاشورا اگر چه یک روز بود، اما دامنه تاثیر آن تا ابدیت کشیده شد و چنان در عمق دلها اثر گذاشته است که همه ساله دهه محرم و به ویژه روز عاشورا، اوج عشق و اخلاص نسبت‏به معلم حریت و اسوه جهاد و شهادت، حسین بن‏علی(ع) می‏گردد و حتی غیر شیعیان نیز در مقابل عظمت آن آزادمردان سر تعظیم فرود می‏آورند.
عاشورا نشان دهنده معنای «حسین منی و انا من حسین‏» بود که دین رسول خدا با خون سید الشهدا آبیاری شد و به تعبیر امام خمینی(ره) عاشورا، قیام عدالت‏خواهان با عددی قلیل و ایمان و عشقی بزرگ در مقابل ستمگران کاخ‏نشین و مستکبران غارتگر بود. (1) و اگر عاشورا نبود، منطق جاهلیت ابوسفیانیان که می‏خواستند قلم سرخ بر وحی و کتاب بکشند و یزید، یادگار عصر تاریک بت‏پرستی که به گمان خود با کشتن و به شهادت کشیدن فرزندان وحی امید داشت اساس اسلام را بر چیند و با صراحت و اعلام «لا خبر جاء و لا وحی نزل‏» بنیاد حکومت الهی را بر کند نمی‏دانستیم بر سر قرآن کریم و اسلام عزیز چه می‏آمد. (2)
حماسه عاشورا را زنان و مردانی ساختند که مرگ سرخ و شهادت را بر زندگی ذلت‏بار ترجیح دادند تا گلواژه آزادی و آزادگی همواره در تاریخ سبز بماند.
در این حماسه خونین بیشتر به نقش آفرین مردان و یارانی که در رکاب حضرت به فوز عظیم شهادت نایل شدند توجه شده است و نقش زنان کمتر مورد توجه بوده است. تنها در حماسه عاشورا از اسوه صبر و مقاومت زینب کبری (س) و نقش وی در پیام رسانی صحبت‏شده است و نقش دیگر زنان حماسه شعور و شرف و آزادگی مورد غفلت واقع شده است، از این رو در این مقاله به معرفی اجمالی زنان حماسه‏ساز در نهضت عاشورا می‏پردازیم.
بدون تردید در طول تاریخ اسلام و به ویژه تشییع زنان از سهم بسزایی برخوردار بوده‏اند و عاشورا نیز برهه‏ای از همین تاریخ سراسر صبر و ایثار و مقاومت و خودآگاهی است. زنان مسلمانان از بدو تولد اسلام به جهانیان نشان دادند که از آگاهی و شناخت و شعور برخوردارند و بر خلاف آنچه سردمداران دفاع حقوق زن می‏پندارند، زن مسلمان نه عروسک حرمسرا و نه موجودی به دور از واقعیتها و مسایل اجتماعی و سیاسی و نظامی است و تاریخ عاشورا بیانگر این واقعیت است، چنانکه زمانی که افرادی چون عمر سعد در انتخاب صراط مستقیم راه را گم کردند و افرادی چون زهیر بن قین که در یاری امام دچار تردید شده بودند، زنانی چون دلهم ( همسر زهیر ) شوهرش را به یاری امامش دعوت کرد و او را از تنگنای امتحان سرفراز بیرون آورد. نیز زنانی چون ام وهب و بانوی غیریه قاسطیه که شجاعت در رکابشان مردانگی آموخت.
در حقیقت نقش زنان در حماسه عاشورا همچون خود عاشورا جاوید خواهد ماند و آنان برای همیشه تاریخ بر بار شیعه بهترین الگوی ایمان و ایثار و اخلاص و فداکاری خواهند بود.
زنان در عاشورا
نقش زنان در حادثه خونبار عاشورا از ابعاد گوناگونی برخوردار است که به بعضی از آنها اشاره می‏شود:
1- مشارکت در جهاد
شرکت در جبهه پیکار و همدلی با نهضت مردانه امام حسین(ع) و مشارکت در ابعاد مختلف آن، از جلوه‏های این حضور است. از همکاری طوعه در کوفه با نهضت مسلم و همراهی همسران برخی از شهدای کربلا گرفته تا اعتراض و انتقاد برخی همسران سپاه کوفه به جنایتهای شوهرانشان مثل خولی نمونه‏هایی از این دست است.
2- آموزش صبر
روحیه مقاومت و تحمل زنان در مقابل شهادت مردان اسلام در کربلا از درسهای نهضت عاشورا بود که اوج این صبوری در رفتار زینب کبری(س) جلوه‏گر شد. آموزش صبر و مقاومت‏حماسه عاشورا در زنان آگاه و مبارز متجلی شده و در طول جنگ تحمیلی زنان مبارز و فداکار انقلاب اسلامی ایران نشان دادند که آموزش صبر و مقاومت را از شیر زنان کربلا به خوبی آموخته‏اند.
3- پیام رسانی
افشاگری جنایات یزیدیان چه در سفر اسارت و چه پس از بازگشت‏به مدینه، به معنای پاسداری از خون شهدا بود. افشاگری بانوان به دو صورت، خطبه و گفتگوهای پراکنده صورت پذیرفت، و اگر پیام رسانی زینب کبری(س) و بقیه زنان نبود، امروز حماسه عاشورا به این روشنی برای شیعه تجلی نمی‏کرد و چه بسا آن واقعه عظیم عقیم می‏ماند.
4- روحیه بخشی
یکی از مسایل مهمی که در هر جنگی مورد توجه بوده است، روحیه جنگاوران است و زنان این مهم را بر عهده داشتند چه در جنگهای صدر اسلام و چه در جنگهای دیگر.
در کربلا نیز حضور تشویق‏آمیز زنان در جبهه به رزمندگان روحیه می‏بخشید و همسران و مادران شهدا آنها راتشویق به یاری امام معصوم می‏کردند، مانند ام وهب که خودش وارد میدان شد و با سر جگرگوشه‏اش یکی از یزیدیان را به هلاکت رساند و این روحیه بخشی بعد از چهارده قرن در هشت‏سال مقاومت جنگ ایران علیه کفر باعث‏شد که زنان ایرانی درسی را که از زینب(س) و زنان عاشورا گرفته بودند، به نحو احسن باز پس دهند.
5- پرستاری
رسیدگی به بیماران و مداوای مجروحان از دیگر نقشهای زنان در جبهه‏ها، از جمله در حماسه عاشورا است.نقش پرستاری و مراقبت‏حضرت زینب (س) از امام سجاد(ع) یکی از این نمونه‏هاست.
6- مدیریت
بروز صحنه‏های دشوار و بحرانی، استعدادهای افراد را شکوفا می‏سازد. نقش حضرت زینب (س) در نهضت عاشورا و سرپرستی کاروان اسرا، درس مدیریت در شرایط بحران را می‏آموزد. وی مجموعه بازمانده را در راستای اهداف نهضت، هدایت کرد و با هر اقدام، خنثی کننده نتایج عاشورا از سوی دشمن مقابله کرد و نقشه‏های آنان را خنثی ساخت.
7- حفظ ارزشها
درس دیگر زنان قهرمان در کربلا، حفظ ارزشهای دینی و اعتراض به هتک حرمت‏خاندان نبوت و رعایت عفاف و حجاب در برابر چشمهای آلوده بود. زنان اهل بیت، با آنکه اسیر بودند و لباسها و خیمه‏هایشان غارت شده بود و با وضع نامطلوب در معرض دید تماشاچیان بودند، اما اعتراض‏کنان، بر حفظ عفاف تاکید می‏ورزیدند. ام کلثوم در کوفه فریاد کشید که آیا شرم نمی‏کنید برای تماشای اهل بیت پیامبر جمع شده‏اید؟ وقتی هم در کوفه در خانه‏ای بازداشت‏بودند، زینب اجازه نداد جز کنیزان وارد آن خانه شوند. در سخنرانی خود در کاخ یزید نیز به گرداندن، شهر به شهربانوان،اعتراض کرد و فرمود: «آمن العدل یابن الطلقاء تخد یرک حرائرک و امائک و سوقک بنات رسول الله سبایا قد هتکت‏ستورهن و ابدیت وجوههن یحدوبهن الاعداء من بلد الی بلد و یستشرفهن اهل المناهل و المکاتل و یتصفح وجوههن القریب و البعید و الغائب و الشهید»
ای پسر آزاد شده، آیا در پشت پرده قرار دادن زنان و کنیزان خود و جلو انداختن دختران رسول خدا به صورت اسیر از عدل است. تو پرده آنان را دریدی، چهره‏هایشان را آشکار ساختی، از شهری به شهری می‏رانی، رهگذران و بام‏نشینهابه تماشایشان می‏ایستند و آشنا و بیگانه و حاضر و غایب به سیمای آنان خیره می‏شوند.
8- تغییر ماهیت اسارت
آنان اسارت را به آزادی تبدیل کردند و در قالب اسارت، به اسیران واقعی درس حریت و آزادگی دادند و مفهوم اسیر در اذهان را به گونه‏ای دیگر تغییر دادند.
9- عمق بخشیدن به بعد عاطفی و تراژدیک کربلا
گریه‏ها، شیونها، عزاداری بر شهدا و تحریک عواطف مردم به ماجرای کربلا عمق بخشید و بر احساسات تاثیر گذاشت و از این رهگذار ماندگارتر شد.
پی‏نوشتها:
1- صحیفه نور. ج‏9. ص‏57
2- همان. ج 14. ص 265 ، عوالم (امام حسین) ص‏3 و 4 ، حیاة الامام الحسین، ج‏3، ص 378.

اسوه‏هاى تربيتى و اخلاقى در نهضت‏حسينى

منابع مقاله:
فصلنامه مشكوة، شماره 60، سيد حسن مدرسى؛



بنياد پژوهشهاى اسلامى
ايرانيان همچون ديگر ملتها دين اسلام را به اين دليل پذيرفتند كه دينى آسمانى است و فرامين آن خدايى و پيام آن با پيام فطرت سازگار است. در اين مكتب است كه ارزشهايى نظير شهادت و جهاد معنى مى‏دهد و شهيد قداست و ظمت‏خاصى مى‏يابد و شهادت به كام مجاهد شيرين‏تر از عسل مى‏گردد. و به كوشش‏كنندگان راه حق مژده هدايت داده مى‏شود: «الذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا» (بقره /132) و مظاهر اين مكتب ارج مى‏يابند و شايسته‏ترين خويهاى آسمانى: ايثار، بيداردلى، ثبات بر طريق حق، فداكارى، مروت، وظيفه‏شناسى تجلى مى‏نمايد. نظر به اين كه در اين مقال سخن از اسوه‏هاى تربيتى و اخلاقى است. نخست تربيت و اخلاق را به اجمال تعريف مى‏كنيم سپس به معرفى مظاهر و نمونه‏هاى تربيت و اخلاق در نهضت‏حسينى مى‏پردازيم:
تربيت عبارت است از پرورش و تقويت استعدادهاى مثبت و كاهش استعدادهاى منفى و ايجاد هماهنگى لازم بين آنها.
«اخلاق جايگزينى عادتهاى شايسته به جاى ناشايسته است عادتهايى كه شرع مقدس اسلام جزئيات آن را مشخص كرده است‏» (1) اخلاق بخشى از حكمت عملى است كه در حوزه فرهنگ اسلامى عبارت از اين است كه امور مربوط به خود و خانواده و جامعه و سياست‏برنامه‏ريزى شود و چنين اخلاقى را كتاب و سنت مى‏سازد. و در رفتار بزرگان تبلور پيدا مى‏كند.» (2)
در زندگى امامان شواهد بسيارى داريم كه آنان در عين حال كه تعاليم انسان دوستانه را ياد مى‏دادند «خود نيز در مقاطع مختلف: در گرماى ظهر و سرماى سخت نيمه‏شب، دست‏به عمل زده در هر مقياس كه ممكن بوده است‏خوراك و وسيله زندگى براى بينوايان حمل مى‏كرده‏اند.» (3) و پيروان خود را عملا تعليم مى‏داده‏اند. خاندان ولايت و ياران باوفاى حسين‏عليه‏السلام در قضيه كربلا نيز همان‏طور كه در رعايت آداب و دستورات اخلاقى و انجام امور شايسته مظاهر اخلاق بودند و در تدبير و سياست و اجراى احكام عبادى و تربيتى نيز بهترين سرمشق به‏شمار مى‏آمدند. آنان به جهانيان آموختند كه فرامين قرآنى تنها براى گفتن و نوشتن و شنيدن نيست‏بلكه براى اجرا و عمل است.» (4) آنان در صحنه پيكار حضور يافتند و با آفريدن حماسه‏اى عظيم تعهد خود را به انجام رسانيدند.
نهضت عاشورا هنگامى آغاز شد كه مردم كوفه از ناروايى‏ها، نامردمى‏ها و خودسرى‏هاى دستگاه بنى‏اميه به ستوه آمده بودند و حمايت‏خود را با هزاران نامه اعلام داشتند. امام با اين كه بى‏وفايى و سست‏عنصرى مردم عصر خلافت پدر و امامت‏برادر خود را تجربه كرده بود، اما «وى براى تعليم امت جدش رسول الله و اتمام حجت و حاكميت فرمان الهى امر به معروف و نهى از منكر، دعوت آنان را پذيرفت و مسلم بن عقيل را با نامه‏اى روانه كوفه كرد.» (5)
سلم سفير امام حسين‏عليه‏السلام
مسلم مؤمنى است كه در قبال مولايش براى خود تعهداتى قايل است و ماموريت‏خود را يك تكليف شرعى تلقى مى‏كند و آن را با عشق مى‏پذيرد و روانه كوفه مى‏شود به محض ورود، شيعيان دسته‏دسته با وى بيعت كردند. مسلم، مسلمانى پرهيزكار و پاكدل بود كه به حقيقت‏براى اين نام برازندگى داشت; آن چنان معتقد بود كه رعايت مقررات دين و سيره پيغمبر را از هر چيز مهمتر مى‏شمرد و در ديندارى او همين بس كه چون پيغمبر ترور ناگهانى را نهى كرده بود، وى بهترين فرصت را براى قتل ابن‏زياد از دست داد و از نهانخانه شريك بن اعور بيرون نيامد تا حرمت اين حكم را زير پا ننهاده باشد و «نخواست كه به خاطر سلامت‏خود و پيروزى در ماموريتى كه به عهده داشت‏حكمى از احكام دين را نقض كند.» وى با اين حركت ثبات بر طريق حق و پايبند بودن به سنت پيغمبر و احكام دين و مردود بودن ترور را به پيروان حسين‏عليه‏السلام تعليم داد.
مسلم پس از مرگ «شريك‏» به خانه «هانى‏» رفت. هانى مردى سرشناس، محترم و معتقد به حقانيت راه و رسم حسين‏عليه‏السلام بود وقتى ابن‏زياد از ورود مسلم به خانه «هانى‏» آگاهى يافت، «هانى‏» را احضار كرد و به او گفت تا مسلم را تسليم نكنى رها نخواهى شد. تسليم كردن مسلم براى شيخى سرشناس و محترم غيرممكن بود. وى هرگز نمى‏توانست مهمان خود را به دشمن تسليم كند. «پس از گفتگوهاى بسيار... ابن زياد عصبانى شد و با عصا چهره هانى را زخمى كرد. خبر به قبيله مذحج رسيد آنان قصر را محاصره كردند. ابن‏زياد بسيار ترسيد به شريح قاضى گفت‏برو «هانى‏» را ببين كه زنده است و به مردم بگو. شريح او را خون‏آلوده ديد و برگشت و گفت وى زنده است. با شهادت ناقض قاضى دين به دنيا فروخته فرصتى ديگر از دست هواداران مسلم و هانى رفت.» (7) هانى يك مؤمن واقعى بود و به هيچ قيمتى حاضر نبود تغيير جهت دهد، و ابن زياد پس از نجات از مهلكه براى دستگيرى مسلم نيرو فرستاد.
دلاوريها و كظم غيظ مسلم
«مسلم در خانه «طوعه‏» بود وى در چنين شرايطى وظيفه داشت كه نخست صاحب خانه را از گزند مهاجمان برهاند لذا با شمشير كشيده تاخت و آنان را از خانه «طوعه‏» بيرون ريخت و پس از دلاوريهاى زياد... [با تامين دادن محمد اشعث] دست از مقاومت‏برداشت. «مسلم را به قصر آوردند... ابن‏زياد براى اين كه احساسات حاضران را بر ضد مسلم برانگيزد گفت: مسلم، مگر تو نبودى كه در مدينه شراب خوردى؟ جناب مسلم با خونسردى گفت: پسر زياد، من شراب بخورم؟! سزاوارتر از من به شرابخوارى كسى است كه از نوشيدن خون مسلمانان و كشتن بى‏گناهان و دستگيرى و شكنجه آزاد مردان به صرف تهمت و گمان باكى ندارد... وى پس از اين كه در برابر هر تهمتى و بى‏شرميى پاسخى مستدل مى‏شنود و شكست مى‏خورد همچون جاهلان سفاهت آغاز مى‏كند...» (8) و دستور قتل وى را مى‏دهد. مسلم در آن لحظه به اجراى سنت وصيت مى‏پردازد و عملا آن را به پيروان حسين‏عليه‏السلام تعليم مى‏دهد.
وصيتنامه مسلم
وصيت در اسلام امرى مستحب و مقبول است و براى وصى پاداش اخروى منظور شده و پذيرفتن وصايت نيز ستوده شده است. مسلم مقيد است كه اين سنت را به جاى آورد. وقتى حاضران در مجلس را از تصميم خود باخبر ساخت. «از ميان آن همه نامردم احدى وصيت او را بر عهده نگرفت، مسلم ناچار به انتخاب پرداخت، عمر سعد را مخاطب ساخت و گفت: ما و تو خويشاونديم بيا وصيت مرا بشنو. وى امتناع كرد اما به اشاره پسر زياد پذيرفت... مسلم نخست درباره وام خود وصيت كرد و گفت هفتصد درهم در كوفه مقروضم، آنچه دارم بفروش و بپرداز. دوم تن مرا در گوشه‏اى به خاك بسپار، سوم اين كه به حسين‏عليه‏السلام نامه بنويس كه به كوفه نيايد.» (9) وصى امين است و موظف است آنچه به وى سپرده مى‏شود بى كم‏وكاست‏بر طبق وصيتنامه عمل كند; اما عمرسعد خيانت كرد همه آنچه شنيده بود با ابن‏زياد در ميان گذاشت و با اين كار دنائت، خباثت و سستى ايمان خود را بيشتر از پيش آشكار كرد. مسلم پس از اين كه تعهدات خود را با اعمال و رفتار و گفتار به پايان برد پذيراى شهادت گرديد، و به دستور ابن زياد كشته شد. «ابن زياد پس از اجراى حكم به قاتل وى گفت: وقتى او را براى كشتن مى‏برديد چه مى‏گفت: پاسخ داد. مسلم در آن هنگام «تكبير و تسبيح و تهليل مى‏گفت و استغفار مى‏كرد» (10) ضمن ايفاى نقش، صفات برجسته‏اى از مسلم به ظهور رسيد كه هر كدام در جاى خود براى پيروان حسين‏عليه‏السلام درسى آموزنده مى‏باشد از آن جمله است: حفظ حرمت‏حكمى از احكام دين، حميت، دلاورى، فرونشاندن خشم، پايدارى، وفاى به عهد و ذكر حضرت بارى‏تعالى.
بازتاب شهادت مسلم
خبر مرگ مسلم پس از اعلام حمايت اهل كوفه براى امام حسين‏عليه‏السلام بسيار گران آمد و اشك بر ديدگانش حلقه زد; اما بى‏درنگ هدف خود را دنبال كرد، جمله‏اى گفت كه نشان داد، مقصود بالاتر از اين است: «من المؤمنين رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ينتظر و ما بدلوا تبديلا» (احزاب /23) «بعضى از مؤمنين به پيمان خودشان با خدا وفا كردند و در راه حق شهيد شدند و بعضى ديگر انتظار مى‏كشند كه كى نوبت جانبازى آنها برسد. ولى مسلم وظيفه خودش را انجام داد. نوبت ما است‏» (11) حسين‏عليه‏السلام در عصرى است كه انحراف، ضعف ايمان، فساد و نااميدى مردم را فراگرفته و شمار وفاداران به امام اندك و پارسايان گوشه‏گيرند. «وى به عنوان يك رهبر مسؤول مى‏بيند، اگر خاموش بماند تمام اسلام به صورت يك «دين دولتى‏» درمى‏آيد... نه مى‏تواند خاموش بنشيند كه مسؤوليت جنگيدن با ظلم را دارد... حسين براى اين كه در اندام مرده اين نسل خون تازه حيات و جهاد تزريق كند جز مردن و انتخاب مرگ‏سرخ خويش سلاحى و چاره‏اى ندارد و براى جهاد جز «بودن خويش‏» هيچ ندارد. آن را برمى‏گيرد و به سمت قتلگاه خويش مى‏آيد.» (12) آرى امام در قبال امت و ميراث جدش تعهد دارد و نمى‏تواند كعبه را در تسخير بنى‏اميه ببيند و بى‏عدالتى، پليدى و قساوت دستگاه جابر را تحمل كند. «در چنين شرايطى [از انجام اعمال حج‏خوددارى مى‏كند] يعنى من اعتراض دارم... وى عدم رضايت‏خويش را به اين وسيله و به اين شكل اعلام مى‏كند. يعنى حجى كه گرداننده‏اش يزيد باشد براى مسلمين فايده‏اى ندارد [اين كه امام كعبه را ترك كند] و بعد بگويد من براى رضاى خدا رو به جهاد مى‏كنم... يك دنيا معنى داشت. كار كوچكى نبود، ارزش تبليغاتى داشت، اسلوب، روش و متد كار در اين جا به اوج مى‏رسد. سفرى را در پيش مى‏گيرد كه همه عقلا... آن را ناموفق پيش‏بينى مى‏كنند». (13) آنان كه تنها به مصالح خويش مى‏انديشند و هر امرى را با ميزانهاى مادى مى‏سنجند سفر حضرت را بدون نتيجه مى‏پنداشتند و به بهانه خيرخواهى و دلسوزى براى انصراف وى از رفتن به عراق تلاش مى‏كردند و نزديكان نيز به صورتهاى مختلف اظهار نگرانى مى‏كردند. وعده و وعيدهاى حاكم مكه و پيشنهاد امان‏نامه نيز هيچ‏گونه تاثيرى بر جاى نمى‏گذارد و كار به جايى مى‏رسد كه حاكم مى‏نويسد: «از خدا مى‏خواهم از تفرقه‏افكنى بپرهيزى، چه بيم دارم كشته شوى... امام پاسخ مى‏دهد: كسى كه به پيروى از دستورات حق و فرستاده اوست و به نيكى و نيكوكارى مقيد است، با خدا و پيغمبر خدا مخالف نيست و بهترين امان هم امان خداست.» (14) سرانجام امام حركتى را آغاز مى‏كند كه از انگيزه‏هاى درونى بسيار توانايى منشا گرفته و با معيارهاى مادى قابل محاسبه نيست. «در عين حال حسين‏عليه‏السلام نظر دوستاران و خيرخواهان را تصديق مى‏كند. مى‏گويد: خودم مى‏دانم. ايشان مى‏گويند: پس چرا اهل‏بيت را با خودت مى‏برى؟ مى‏گويد: آنها را بايد ببرم... در واقع امام يك عده مبلغ را بعد از شهادتش با دست و نيروى خود دشمن تا قلب حكومت دشمن (شام) فرستاد اين خودش تاكتيكى عجيب و كارى فوق‏العاده است همه براى اين است كه صداها بيشتر به جهان آن روز برسد، بيشتر ابعاد تاريخ و ابعاد زمان را بشكافد.» (15) و فساد و پليدى و انحرافهاى اخلاقى يزيديان را برملا سازد و چهره كريه آنان را آشكار كند. «آرى ركت‏حسين‏عليه‏السلام از حجاز و رفتنش به سوى عراق جنبش نيرومندى بود كه از انگيزه‏هاى درونى بسيار توانايى منبعث مى‏شد.» (16)
وصيتنامه اباعبدالله الحسين‏عليه‏السلام
امام حسين‏عليه‏السلام در خطبه‏هايى به پايمال شدن قوانين الهى و پيدايى مفاسد اجتماعى تصريح مى‏كند و اصلاح امت جد بزرگوار و تحقق فريضه الهى امر به معروف و نهى از منكر را در جامعه مى‏خواهد. «وى در وصيتنامه‏اى به محمدبن حنفيه مى‏نويسد: «انى ما خرجت اشرا ولابطرا و لامفسدا و لاظالما وانما خرجت لطلب الاصلاح في امة جدى اريد ان آمر بالمعروف وانهى عن المنكر» در بين راه هر چه خبرهاى مايوس‏كننده‏تر از كوفه مى‏رسيد خطبه‏اى داغتر از خطبه قبلى مى‏خواند... از آن جمله است: آيا نمى‏بينيد قوانين الهى پايمال مى‏شود؟ آيا نمى‏بينيد اين همه مفاسد پيدا شده و احدى نهى نمى‏كند و احدى هم بازنمى‏گردد؟ در چنين شرايطى يك نفر مؤمن بايد از جان خود بگذرد و لقاى پروردگار را در نظر بگيرد» (17) امام زندگى با ستمگران را مايه ملامت و مردن را شهادت در راه حق مى‏بيند و سكوت در برابر حاكم جابر را گناهى نابخشودنى مى‏شمارد... و براى جلوگيرى از نقض و جابجايى احكام الهى و حفظ حرمت‏خون مسلمانان خود را سزاوارتر از ديگر افراد مى‏شناسد. و «مى‏گويد: «وانا احق من غيري‏» و من از تمام افراد ديگر براى اين كه دستور جدم را عملى سازم شايسته‏ترم. وقتى انسان حسين‏عليه‏السلام را با اين صفات و خصايص مى‏شناسد مى‏بيند حق است و سزاوار است كه نام او زنده بماند.» (18) و اين كه هر انسان آزاده‏اى حسين‏عليه‏السلام را دوست مى‏دارد به خاطر اين است كه وى خود را در راه حق و عدالت و اجتماع انسانى فدا كرد.
جلوه‏هايى از حقيقت اسلام
رفتار امام در هر زمينه بيانگر ارزشهايى نظير: انسانيت، جوانمردى، شفقت و محبت‏بود لذا وقتى از دور متوجه حركت نيروى مهاجم مى‏شود، با اين كه از موقعيت و فرصت مناسبى برخوردار است‏به روش پدر بزرگوار خود على‏عليه‏السلام در صفين عليه آنان حركتى انجام نمى‏دهد و در مسير انسان‏دوستى و جوانمردى و محبت تا آن جا پيش مى‏رود كه تشنگى سپاهيان مزاحم را تحمل نمى‏كند در سيراب كردن افراد و روش سيرآب شدن اسبان مراقبت مى‏نمايد. «در كربلا در نهايت‏شدتها و فشارها نيز مراقب است كه ابتداى به جنگ نكند» (19) چنان كه به هنگام مواجهه با «حر» در پاسخ يكى از همراهان كه به وى پيشنهاد مى‏كند براى از ميان بردن اين مانع وقت مناسبى است مى‏گويد: «وظيفه من در حال حاضر جنگ نيست.» (20) اندرز و خيرخواهى ياران امام در دل غافل سپاهيان كوفه سودى نمى‏بخشد و آنان به زشتى كار خود واقف نمى‏گردند و شب عاشورا فرا مى‏رسد.
شب عاشورا
در شب عاشورا بعد از اتمام حجتها، آنان كه در راه حق و اعتلاى كلمه توحيد و احكام قرآن يك دل و يك جهت‏شدند ماندند و وفادارى خود را اعلام كردند و چنين گفتند: «ما هرگز از تو جدا نخواهيم شد، ما هرگز از راه حق كه تو پيشواى آن هستى روى برنخواهيم تافت و تا رمقى در تن داريم از حريم تو دفاع خواهيم كرد» (21) آرى آنان كسانى بودند كه حقانيت راه حسين‏عليه‏السلام را از صميم جان دريافته بودند و براى وصول به محبوب دقيقه‏شمارى مى‏كردند. «آنان هم شجاع بودند و هم مؤمن هم نظامى بودند و هم عابد... دستى به اوراق قرآن داشتند و دستى به دسته شمشير.» (22) حسين‏عليه‏السلام وقتى آنان را از نتيجه ظاهرى جنگ، يعنى كشته شدن باخبر ساخت، همگى غرق در شادى شدند و خدا را سپاس گفتند و پاسخى سزاوار كه بيانگر شوق و شور و عشق به شهادت بود، به امام خود دادند «تا آنجا كه جوان سيزده ساله امام حسن مجتبى‏عليه‏السلام مى‏گويد: شهادت براى من از عسل شيرين‏تر است.» (23) شب عجيبى بود وقتى هدف براى جمعى دردمند، معتقد و مخلص روشن است و ثمره تلاشها و از خودگذشتگيها اميدواركننده، صفا و صميميت و عشق را به ارمغان مى‏آورد و حال نيازمندى افزايش مى‏يابد و راز و نياز به درگاه بى‏نياز رنگى و حالى و هوايى ديگر به خود مى‏گيرد.
روز عاشورا
آنان با چنين روحيه‏اى شب را به صبح رسانيدند. سرانجام صبح عاشورا فرا رسيد. خيرخواهيها و دلسوزيهاى امام در دل ناپاك كوفيان مؤثر واقع نشد. يزيديان آماده جنگ گرديدند و سپاه اسلام براى دفاع مجهز شد. دستور قرآن در چنين موردى در درجه اول صلح است و دعوت به اين امر شايسته. «اما اگر يكى از آن دو دسته ستمكارى را پيش گرفت‏با او بجنگيد تا به حكم خدا گردن بنهد. بدين‏ترتيب امام و ياران او بيش از هر مسلمان ديگر خود را مكلف به پيروى از قرآن مى‏دانستند... از جمله كسانى كه در اين راه از خيرخواهى كوتاهى نكرد «زهيربن قين‏» بود كه سپاه كوفه را مخاطب ساخت و گفت: مردم، خيرخواهى حق هر مسلمانى بر مسلمان ديگر است تا كار به شمشير نكشيده است ما با يكديگر برادريم و يك دين داريم... در غير اين صورت ديگر رشته پيوندى ميان ما نخواهد بود. [حسين‏عليه‏السلام با خطبه‏هايى كه ايراد فرمود براى رستگارى اسيران هوى و هوس و فريب‏خوردگان تا جايى كه مى‏توانست تلاش كرد و براى آنان بجز آزادى، خير و عزت و سعادت نمى‏خواست.] وى به آنها گفت كه اين آخرين فرصتى است كه براى انتخاب زندگى آزاد به آنها داده مى‏شود... اگر به اين عزت پشت‏پا زنند به دنبال آن زندگى پر از خوارى و مذلت در انتظار ايشان است.» (24) امام در يكى از خطبه‏ها مردم را از سويى به تحمل شنيدن سخنان طرف مقابل و تامل و دقت فرامى‏خواند و از سوى ديگر آنان را به هنگام قضاوت به پرهيز از شتابزدگى و نگهدارى جانب عدل و انصاف دعوت مى‏كند و به اين وسيله بالاترين درجه دلسوزى و انسان‏دوستى خود را به نمايش مى‏گذارد.
خطبه‏هاى امام حسين‏عليه‏السلام
خطبه در اسلام جايگاه ويژه‏اى دارد. خطبه بهترين راه نشر احكام ديانت و اخلاقيات است. حسين‏عليه‏السلام در روز عاشورا خطبه‏هاى آتشينى ايراد فرمود. «اين خطبه‏ها سندهايى گرانبهاست. سندهايى كه بيش از آن كه نشان‏دهنده روح آزادگى و شرف و پرهيزكارى باشد، نمايانگر نقطه اوج شفقت و دلسوزى بر مردم گمراه و تلاش انسانى براى نجات چنين مردم است. حسين‏عليه‏السلام در يكى از خطبه‏ها مى‏گويد: مردم شتاب مكنيد سخن مرا بشنويد. من خير شما را مى‏خواهم... اگر سخن مرا شنيديد و انصاف داديد و ديديد من راست مى‏گويم. اين جنگ از ميان برخواهد خاست... و الا زيان آن دامنگير شما خواهد شد. مى‏دانيد من كيستم؟... مگر من پسر دختر پيغمبر شما نيستم؟ مگر پدر من وصى و پسرعموى پيغمبر و نخستين مسلمان نيست؟... اگر گمان مى‏كنيد من دروغ مى‏گويم هنوز از اصحاب محمدصلى الله عليه وآله چند تن زنده‏اند مى‏توانيد از آنها بپرسيد: جابربن عبدالله انصارى، ابوسعيد خدرى... آنها به شما خواهند گفت كه آنچه مى‏گويم درست است... در خطبه ديگر امام حسين‏عليه‏السلام مى‏گويد: مردم من خيرخواه شما هستم من براى تفرقه‏افكنى نيامده‏ام همه مرا مى‏شناسيد، مى‏دانيد كه دروغگو نيستم... در اينجا بود كه فتنه‏جويان و جنگ‏طلبان ترسيدند مبادا اين سخن سراسر خيرخواهى در دل سنگ مردم كارگر افتد و آنان بدانچه مى‏خواهند دست نخواهند يافت... سرانجام آنچه بايد روى دهد آغاز گرديد.» (25) حضرت سيدالشهداعليه‏السلام اگر به اصل و نسب خود و برشمردن تعدادى از اصحاب جد بزرگوارش مى‏پردازد و به عنوان گواهانى بر صداقت‏سخنان خود ياد مى‏كند و هدف خود را از سفر بازمى‏گويد به اين دليل است كه فريبكاران براى عملى ساختن نيات پليد خود افكار عمومى را منحرف كرده حقيقت را وارونه جلوه مى‏دادند و ايراد چنين خطبه هايى علاوه بر بيدار كردن وجدانهاى خفته در القاى خصلتها و ارزشهاى والاى انسانى ضرورت داشت.
از خصلتهاى حسينى آنچه در روز عاشورا بيشتر جلوه‏گر است آرامش و پايدارى حسين‏عليه‏السلام است، از رفتار امام با مسائل و شرايط مى‏توان دريافت كه وى «آينده‏روشن و آثار نورانى نهضت‏خود را به چشم مى‏بيند.» (26) با توجه به آنچه ياد شد، سخنان محبت‏آميز حسين‏عليه‏السلام نشانگر آن است كه وى علاقه‏اى به جنگ نداشت و تا آن جا كه توانست كوشيد به فريب‏خوردگان تفهيم كند كه طريق ناصوابى برگزيده‏اند و پايان مطلوبى در انتظار آنان نيست. امرا براى جلوگيرى از شورش سپاهيان و ضعف روحيه آنان فرمان حمله مى‏دهند «از اين لحظه همراهان امام‏عليه‏السلام نام «سپاهى‏» گرفتند و حملات وى عنوان «جهاد» يافت.» (27)
روحيه اصحاب حسين‏عليه‏السلام
شهادت براى ياران حسين‏عليه‏السلام مفهوم ويژه‏اى داشت. انگيزه آنان رسيدن به آزادى و كمال و حفظ ارزشها و باورها و نفى زندگى ذلت‏بار بود لذا آن را بدون چشمداشتى از سر اخلاص و اعتقاد و رغبت‏برگزيدند و از فرط اشتياق «خودشان را قبل از حضرت و بنى‏هاشم به شهادت رساندند... آنان در هيچ جا در مقام عذر و توجيه برنيامدند.» (28) و با بصيرت كامل به حكم وظيفه در تعظيم حق از خود گذشتند و درس فداكارى و ظلم‏ستيزى به بشر آموختند، اين ارزشهاى انسانى از جمله منشهايى است كه در كربلا به نمايش گذاشته شد. اصحاب حسين در گيرودار نبرد روحيه‏اى بسيار قوى داشتند. «آنان با اين كه مى‏توانستند با برداشتن يك قدم يا نگفتن يك سخن برهند; اما مرگ را ترجيح دادند. براى سنجش اخلاق قائد آنان همين بس كه امام را در ميان خود نگريستند و او را آماده دريافت‏شهادت در راه خدا و براى دعوت يافتند. » (29)
از جمله اين ياران «عابس بن ابى شبيب شاكرى و ابوثمامه صيداوى... و جابربن عروه غفارى بودند. ابوثمامه شيرمردى است كه دخول وقت نماز ظهر را به امام يادآور شد و دعاى خير حضرت: «خدا تو را از نمازگزاران قرار دهد» بدرقه راهش شد آنان در بحبوحه جنگ نيز به برگزارى نماز اول وقت مقيد بودند و جابربن عروه غفارى پيرمرد سالخورده‏اى است كه در جنگ «بدر» و «صفين‏» شركت داشت. محضر مبارك پيغمبرصلى الله عليه وآله را درك كرده بود. كمر را با عمامه و ابروهاى آويخته خود را با دستمالى بست و به دشمن حمله‏ور شد و شربت گواراى شهادت نوشيد و به نگاه و كلام محبت‏آميز «شكر الله سعيك يا شيخ‏» امام خود سرافراز گرديد. دگر عمروبن جناده انصارى فرزند شهيد جنادة بن كعب انصارى بود كه مادر، وى را با سخنان «پسرم از كنار مادر برخيز به ميدان برو و در برابر چشمان پسر پيغمبر بجنگ‏» به جنگ با كفار تشويق كرد. جوان در حالى كه دهانش به عبارت: «پيشواى من حسين‏عليه‏السلام است. اين بهترين پيشواست... معطر شده بود جنگيد تا به درجه رفيع شهادت رسيد. رشادتهاى ديگر ياران امام و بنى‏هاشم فرزندان على و عقيل و امام حسن و امام حسين و مسلم و عبدالله جعفر... و دلاوريهاى عباس بن على‏عليه‏السلام نيز همين‏گونه بود.» (30) اين شيرمردان با بصيرت و اطمينان كامل قدم به صحنه نبرد گذاشتند و چنان شجاعانه جنگيدند و جان خود را در راه حق نثار كردند «كه ايمان به آنان آفرين گفت.» (31) در آن روز خونين از سپاه امام بجز حضرت سجادعليه‏السلام و طفل شيرخوارش كسى زنده نماند. امام على‏اصغرعليه‏السلام را با خود به صحنه نبرد برد و او را نيز فدا كرد. و «بدين طريق عواطف جهانيان را بيدارى بخشيد و فهماند كه در اين قوم نه تنها ديانت نيست از انسانيت هم بويى نبرده‏اند.» (32)
ارزشهاى اخلاقى در حادثه كربلا
حادثه كربلا يك صحنه نمايش اخلاق اسلامى است كه به اختصار به توضيح ارزشهايى نظير مروت، ايثار و فداكارى كه برجستگى بيشترى دارند مى‏پردازيم.
مروت
حسين‏عليه‏السلام با دشمنان به شيوه پدرش على‏عليه‏السلام رفتار مى‏كرد. سيراب كردن آنان به هنگام تشنگى و پرهيز از ترور و غافلگيرى، نمونه‏هاى روشنى از مروت است. حسين‏عليه‏السلام نيز با اين كه از فسق و فجور و خباثت‏شمربن ذى‏الجوشن، و اهانت وى به حريم ولايت آگاه است پيشنهاد حمله ناگهانى سپاه خود را رد مى‏كند و مى‏گويد: «ما هرگز شروع به جنگ نمى‏كنيم ولو به نفع ما باشد. (33) »
ايثار
ايثار عاطقه‏اى است اخلاقى، انسانى و اسلامى كه در حادثه كربلا به اوج خود رسيد. از خودگذشتگى ابوالفضل العباس‏عليه‏السلام در ننوشيدن آب تجسمى از ايثار بود. وى پس از دفع مزاحمان به شريعه فرات رسيد هنگامى كه مشك را از آب پر كرد با اين كه خود نيز تشنه بود به ياد تشنگى مولايش از نوشيدن آب منصرف شد. آن را ريخت و آنچه بر دلش گذشت، بر زبان جارى كرد (رجز خواند) و چنين گفت «عباس! حسين‏عليه‏السلام در خيمه تشنه است و تو مى‏خواهى آب گوارا بنوشى! به خدا قسم... رسم برادرى، رسم امام داشتن، رسم وفادارى چنين نيست؟ ابوالفضل مظهر وفا بود. نمونه ديگر عمربن قروى انصارى بود كه خود را به هنگام نماز در برابر پيكانهاى كفار سپر اباعبدالله‏عليه‏السلام قرار داد و از پا درآمد... وى در عين حال ترديد داشت كه وظيفه‏اش را انجام داده و به عهدش وفا كرده است.» (34)
مساوات
اصحاب حسين‏عليه‏السلام تركيبى از آزادگان و بردگان آزاد شده بود و شيوه رفتار امام هم نسبت‏به نقش آفرينان و ايثارگران يكسان بود رنگ، قوميت، موقعيت و نژاد آنان در نظر و قضاوت وى تاثيرى نداشت و مساوات حاكم بود چنان كه دو نفر از عده معدودى كه امام خود را به بالين آنان رسانيد برده آزاد شده بودند. «جون‏» يكى از آنها بود كه وقتى به شهادت رسيد امام خود را به بالين وى رسانيد و حشر او را با «ابرار» كه مقامى برتر از متقين است از خدا درخواست كرد «خدايا در آن جهان او را با «ابرار» محشور كن. ديگر مردى رومى است كه وقتى از اسب بر زمين افتاد اباعبدالله‏عليه‏السلام خون را از جلو چشمانش پاك كرد و صورتش را بر صورت وى گذاشت. اين صورت بر صورت نهادن منحصر به همين غلام و فرزندش على‏اكبر بود «فوضع خده على خده... متبسم الى ربه...» صحنه خونين كربلا متضمن پيامهاى اخلاقى، اجتماعى، توحيدى، اعتقادى، عرفانى، اندرزى و پرخاشگرى است كه با جانبازيهاى كم‏سال‏ترين (طفل شيرخوار اباعبدالله‏عليه‏السلام) تا كهنسالترين مرد (جابربن عروه غفارى) و زن (زوجه عبدالله بن عمر كلبى) تجسم پيدا كرد و هر يك عهده‏دار نقشى بودند.» (35) در آن روز هيچ كدام از اصحاب حسين‏عليه‏السلام در برابر دشمن ضعفى از خود نشان ندادند، فرار نكردند و به سپاه دشمن نپيوستند.
انتخاب انقلابى حر
برعكس نيروى جاذبه، ايمان و شيوه رفتار امام در امر به معروف عملى سبب شد كه «حر» را كه نامزد امارت بود وادار به توبه كرد و در زمره «التائبون العابدون الحامدون السائحون الراكعون الساجدون الآمرون بالمعروف و الناهون عن المنكر» (توبه/112) قرار گرفت [و در بروز حال توبه و توجه تام به خدا و اولياى او و قطع علاقه دنيوى عاقبت‏بخير شد و سرمشق ديگران گرديد وى پس از توبه با اجازه امام در مقابل مردم ايستاد و گفت: شما همان كسانى هستيد كه وسيله نامه به وى وعده يارى داديد، پيمان شكنى آنان را زشت و ننگين شمرد و پس از اتمام حجت‏ها جنگيد تا به شهادت رسيد و اين چنين مورد تفقد حضرت اباعبدالله‏عليه‏السلام واقع شد] «ونعم الحر حر بنى رياح‏» «اين حر رياحى چه حر خوبى است.» (36) قدردانى و ارج‏نهادن به عمل شايسته مؤمنى كه براى حاكميت فرمان اساسى «امر به معروف و نهى از منكر» تا پاى جان مى‏ايستد خودش امر به معروف است و موجب مى‏گردد كه ديگران نيز به انجام امور شايسته راغب گردند. از جمله كسانى كه حسين‏عليه‏السلام خود را به بالين آنان رسانيد ابوالفضل العباس بود وى يادگار شجاعت اميرالمؤمنين‏عليه‏السلام است و مورد علاقه شديد ابى‏عبدالله‏عليه‏السلام كه عبارتهاى عباس جانم، بنفسى انت (اى جان من به قربان تو) نشانگر درجه محبت اوست. عباس‏عليه‏السلام در آن هنگام كه سرگرم پيكار است; برادر به حال انتظار ايستاده است كه ناگهان فرياد مردانه ابالفضل را شنيد. خود را به بالين او رسانيد از ديدن پيكر قطعه‏قطعه شده عباس و كشتار بى‏رحمانه يزيديان به قدرى منقلب گرديد كه «چهره حسين‏عليه‏السلام شكسته شد (بان الانكسار فى وجه الحسين) از ميان كسانى كه حسين خود را به بالينشان رسانيد هيچ‏كدام وضعى دلخراش‏تر و جانسوزتر از ابالفضل العباس‏عليه‏السلام نداشت.» (37) هنگامى كه فرزندان و اصحاب امام وظيفه خود را انجام دادند و دعوت حق را پاسخ گفتند و به درجه والاى شهادت رسيدند. امام در حالى كه ارواح پاك آنان را مورد خطاب قرار داد پيروزى معنوى سپاه اسلام را به آنان نويد داد و نفرت و انزجار دايمى جهانيان را يادآور گرديد: «اى ارواح پاك برخيزيد، ستمگران و ناكسان را بنگريد كه چگونه در عين غلبه متلاشى و مغلوب گشته‏اند و براى هميشه شكست‏خورده‏اند و براى ابد منفور گشته‏اند.» (38) ظاهرا از اصحاب و فرزندان امام بجز حضرت سجادعليه‏السلام كه در بيمارى به سر مى‏برد، كسى باقى نماند لذا خود حسين‏عليه‏السلام آماده رفتن به قربانگاه شد «حضرت اباعبدالله‏عليه‏السلام در دقيقه‏هاى آخر زندگانى خود آنان را از چنين پايانى بيم داد: «به خدا اگر مرا كشتيد به جان يكديگر مى‏افتيد و خون يكديگر را مى‏ريزيد اما خدا به اين كيفر بر شما بسنده نخواهد كرد، عذابى سخت‏براى شما آماده خواهد ساخت.» (39) امام به خاطر پاسدارى از حريم مقدس اسلام و ارزشهاى گرانبهاى آن در هيچ شرايطى جزع و بى‏تابى نكرد و تسليم قدرت‏طلبان و زورگويان جائر نشد و كشته شدن و اسارت خاندان را به جان خريد و به عهد خود وفا كرد و شهادت را عاشقانه پذيرا شد و به سوى محبوب شتافت. حسين‏عليه‏السلام با شهادت خود از يك‏سو راه مبارزه با بيدادگرى، فساد و ناجوانمردى ... را نشان داد و از سوى ديگر با خصلتهاى عاليه انسانى راه وصول به كمال و تقرب به حق را آموخت و پرچم حقانيت و عظمت تشيع را به خواهرش زينب كبرى‏عليهاالسلام سپرد.
بانوى كربلا زينب كبرى‏عليهاالسلام
زينب‏عليهاالسلام كاروان‏سالار است. وى نمونه اعلا و الگوى تمام‏عيارى از چگونگى حركت انسان به سوى كمال است و پس از برادر مسؤوليت ادامه نهضت پرخروش حسين را برعهده دارد، پرستارى از حجت‏خدا، امام زين‏العابدين‏عليه‏السلام نيز با اوست. هنگامى كه اهل‏بيت را در بدترين و نامناسب‏ترين شرايط به كوفه مى‏آورند در مدخل كوفه زينب‏عليهاالسلام دختر با فضيلت على و فاطمه مى‏درخشد. وى در حالى كه شجاعت و عفت و پاكى زنانگى درهم آميخته بود ضمن القاى خطابه‏اى براى اهل كوفه تلخكامى و غم و اندوه دايمى را مى‏طلبد (نفرين مى‏كند) و آنان را متوجه اين واقعيت مى‏كند كه چگونه تحت‏تاثير نفس پرفريب قرار گرفتند و بازيچه اميال جنايتكارى شدند و ننگ كشتن فرزند پيغمبر را بر دوش كشيدند و براى هميشه به عذاب الهى گرفتار شدند. زينب‏عليهاالسلام خطابه خود را بدين‏گونه آغاز مى‏كند:
«هرگز اشكهاى شما نايستد و شيونتان آرام نگيرد... ننگ كشتن نواده خاتم پيغمبران و سالار فرستادگان را چگونه مى‏توانيد بشوييد؟» (40)
آرى اسراى دودمان رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله با تبليغات سوء عمال يزيد به عنوان خارجى به كوفه وارد شدند اما «آنها هرگز به صورت يك جمعيت‏شكست‏خورده درنيامدند و دنبال همان هدف حسينى بودند.» (41) زينب‏عليهاالسلام بانوى خردمند بنى‏هاشم با تكيه به نيروى معنوى و عظمت روحى‏اش ترسى به خود راه نداد و با كمال شجاعت كوفيان عهدشكن و ابن‏زياد پليد بى‏رحم سركش و يزيد مقتدر مستبد تبه‏كار را رسوا كرد.
رسالت امام سجادعليه‏السلام
امام زين‏العابدين‏عليه‏السلام در نابسامانترين دوره امامت ائمه اطهارعليهم‏السلام مى‏زيست. پس از واقعه عاشورا و آغاز خلافتش همراه اسرا به اسيرى برده شد. در مدخل كوفه زينب‏عليهاالسلام خطبه‏اى ايراد فرمود كه به بيدارى و آگاهى اهل كوفه و كارگزاران يزيد انجاميد و موجب تاثر، سرافكندگى و پشيمانى آنان گرديد و زمينه درخشش امام چهارم‏عليه‏السلام را در مسجد شام فراهم ساخت وى در حضور يزيدبن معاويه با سخنرانى خود درباره تصحيح فرهنگ سياسى جامعه و تبيين اسلام و رهبر اسلامى و پيشواى قرآنى موضع خود را تشريح كرد. امام در مدت سى‏وچهار سال امامت‏خود مسائل مختلف مربوط به جامعه را در قالب صحيفه سجاديه نشر داد و خاطرات عاشورا را زنده كرد. امام از موضع حق حراست نمود و در مراقبت‏بر جريانهاى داخلى جامعه اسلامى همت گماشت و به پرورش فرزندى كه پس از وى به امر خدا امام خواهد بود توجه داشت و «از تربيت فرزند ديگر خويش زيدبن على بن الحسين‏عليه‏السلام كه به عنوان پرچمدار انقلاب خونين ديگر زيرنظر امام خود بايد بپاخيزند تا تبلور عاشورا كاستن نگيرد غافل نبود.» (42) حادثه عاشورا و نهضت امام حسين بسان خورشيدى سرچشمه فيض‏بخشى در عرصه‏ها و سطوح مختلف براى آزادگان بويژه شيعيان گرديد خون «مطهر حسين‏عليه‏السلام و يارانش بر زمين ريخت، اما از آن خون درخت آزادى و آزادگى روييد... و اين نهضت‏سرچشمه صدها نهضت ديگر شد كه در تاريخ اسلام پديد آمد مانند نهضت توابين، مختار ثقفى، زيدبن حسن، شهداى فخ... و تا هم اكنون نيز هر نهضتى كه عليه ستم و تباهى و روشهاى بيدارگرانه در دنياى اسلام و شيعه پامى‏گيرد.» (43) و نهضتى كه از سال 42 به لطف و عنايات حق و زعامت‏حضرت آيت‏العظمى امام خمينى‏قدس سره پى‏ريزى شد و در سال‏1357 به انقلاب شكوهمند اسلامى پيوند خورد و هم اكنون حلاوت ثمرات آن را به جان مى‏چشيم نيز از بركات نهضت عاشوراى حسينى است. بر ما است كه از سيدالشهداعليه‏السلام و اصحاب باوفايش الگو گيريم و در حفظ و حراست ارزشهاى معنوى و منشهاى آسمانى و حقايق بسيارى كه در عاشورا درخشيدند بكوشيم و اين راه را به پايان برسانيم.
پى‏نوشت‏ها و مآخذ
1- عبدالكريم عثمان، روانشناسى از ديدگاه غزالى، ترجمه و نگارش محمدباقر حجتى، تهران، نشر فرهنگ اسلامى، 1361، ص‏330.
2- محمدرضا حكيمى، دانش مسلمين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، بى‏تا، ص 332.
3- محمدرضا حكيمى، شرف‏الدين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1360، ص‏163.
4- همان، ص‏163.
5- سيد جعفر شهيدى، پس از پنجاه سال، پژوهشى تازه پيرامون قيام حسين‏عليه‏السلام، تهران، اميركبير، 1358، ص‏149.
6- همان، ص‏136.
7- همان، ص 140-141.
8- همان، ص‏146.
9- همان، ص‏146.
10- ابوالحسن على بن حسين مسعودى، مروج الذهب و معادن الجواهر، ج‏2، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص‏47، 64.
11- مرتضى مطهرى، حماسه حسينى، ج‏1، تهران، انتشارات صدرا، بى‏تا، ص‏178.
12- على شريعتى، شهادت، تهران، انتشارات حسينيه ارشاد، 1350، ص‏40، 41، 42، 60.
13- سيدجعفر شهيدى، پس از پنجاه سال، صص‏149، 150.
14- حماسه حسينى، ج‏1، ص‏238.
15- همان، ص‏238.
16- عباس محمود عقاد، ابوالشهدا الامام حسين‏عليه‏السلام، ترجمه كاظم معزى، تهران، نشر كتابفروشى علميه اسلامية، بى تا، ص‏138.
17- حماسه حسينى، ج‏2، صص 122،123، 134.
18- همان، صص‏134 و 135.
19- حماسه حسينى، ج‏1، صص 238 و239.
20- پس از پنجاه سال، ص‏172.
21- علامه محمدحسين طباطبائى، شيعه در اسلام، قم، مطبوعاتى دارالتبليغ،1346، ص‏135.
22- محمدرضا حكيمى، بعثت، غدير، عاشورا، مهدى، تهران، نشر فرهنگ اسلامى، بى‏تا، ص‏151.
23- حماسه حسينى، ج‏2، ص‏247.
24- پس از پنجاه سال...،صص 172 و173.
25- همان، ص‏173.
26- همان، ص‏181.
27- رجبعلى مظلومى، رهبر آزادگان، تهران، واحد تحقيقات اسلامى بنياد بعثت، 1362، ص‏41.
28- حماسه حسينى، ج‏3، ص‏159.
29- ابوالشهدا الامام حسين‏عليه‏السلام، ص‏138.
30- بعثت، غدير، عاشورا، مهدى، ص‏155 تا 161.
31- همان، ص‏151.
32- رجبعلى مظلومى، رهبر آزادگان، ص‏42.
33- حماسه حسينى، ج‏2، ص‏262
34- همان، ص 261 تا ص‏267.
35- همان، ص‏268.
36- همان، ص‏112 تا116.
37- همان، ص‏118.
38- محمدباقر محقق، قرآن و امام حسين، تهران، انتشارات بعثت، 64، ص‏94.
39- پس از پنجاه سال،...، ص‏182.
40- حماسه حسينى، ج‏2، ص‏292.
41- بنت الشاطى، بانوى كربلا، ترجمه سيدرضا صدر، تهران، نشر چاپ جديد، ص‏61، ص‏167.
42- ابوالشهدا الامام حسين، ص‏222.
43- بعثت، غدير ،عاشورا، مهدى، ص‏162.

کربلا و الگوهای رفتاری 2 (الگوهای مثبت)

پدیدآورنده:حجت الله بیات ،

یادآوری:
در قسمت قبل به ویژگی الگویابی و الگوگیری انسان اشاره کردیم و یکی از خصیصه‏های حادثه عاشورا را الگوسازی و الگودهی به همه انسان‏ها دانستیم.
در این قسمت نیز به الگوهای مثبت می‏پردازیم تا جایگاه رفتاری خود را در آینه «کل یوم عاشورا وکل ارض کربلا» بهتر ببینیم.
الگوهای مثبت (زنان)
یکی از ویژگی‏های مهم عاشورا، حضور جدی زنان و مشارکت عینی و عملی آنان در این قیام جاویدان است. اگر برنامه جامع امام حسین علیه السلام را از مدینه تا مدینه ارزیابی کنیم، به دو مسیر از مدینه تا کربلا و از کربلا تا مدینه تقسیم می‏شود. مسیر اول را حسینیان با «شهادت‏» و مسیر دوم را زینبیان با «استقامت‏» به انجام رساندند.
شرکت زنان در کربلا از آن جهت که جایگاه رفیع این گروه را در تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به نمایش می‏گذارد، بسیار چشمگیر است. زنان سترگی چون زینب، ام کلثوم، رباب، عاتکه و... که همپای مردان زیباترین جلوه‏های ایثار را در طول تاریخ به نمایش گذاشتند و الگوی اهل ایمان شدند. اینک به بعضی از آنان اشاره می‏کنیم:
زینب کبری علیها السلام، الگوی صابران
او فرزند علی علیه السلام‏و فاطمه علیها السلام است و مقامی بس والا دارد. القابی همچون «عقیله بنی هاشم‏» ، «عارفه‏» ، «عالمه‏» ، «کامله‏» و «عابده‏» نشانگر شخصیت الهی این بانوی بزرگ است.
او از جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله پدرش امیرالمؤمنین علیه السلام و مادرش فاطمه زهرا علیها السلام حدیث روایت کرده و بانویی است دارای قوت قلب، فصاحت زبان، شجاعت و...
زینب کبری علیها السلام همواره مورد احترام امام حسین علیه السلام بود و از آغاز تا انجام قیام عاشورا همراه آن حضرت مسؤولیت‏سرپرستی اهل‏بیت علیهم السلام، بانوان و کودکان را به عهده داشت و در کنار امام سجاد علیه السلام پرچم پیام‏رسانی خون شهدا را در دست داشت.
این بانوی بزرگ هم دختر شهید، هم خواهر شهید، هم مادر شهید و هم عمه شهید است. دو فرزند او به نام محمد و عون نیز همراه او در کاراون امام علیه السلام بودند و روز عاشورا به شهادت رسیدند.
صابره کربلا محرم اسرار امامت‏بود و از حوادث آینده خبر داشت. در یکی از منازل بین راه به نام «خزیمیه‏» به امام حسین علیه السلام خبر داد که هاتفی به او از سرنوشت کاروان، شهادت یاران و مصیبت‏های آینده خبر داده است. امام در جواب او فرمود: «یا اختاه! کل الذی قضی فهو کائن; (1)
ای خواهر! هر آنچه که خدا مقدر کرده، محقق خواهد شد.»
امام سجاد علیه السلام نقل می‏کند: «شب عاشورا شنیدم پدرم در حالی که شمشیر خود را آماده می‏کرد، اشعاری در بی‏وفایی دنیا زمزمه و تکرار می‏کرد. وقتی متوجه منظور ایشان شدم، بغض گلویم را گرفت اما عمه‏ام زینب علیها السلام طاقت نیاورد و با نگرانی فرمود: «واثکلاه! لیت الموت اعدمنی الحیاة، الیوم ماتت امی فاطمه وابی علی و اخی الحسن;
وای از این مصیبت‏سنگین! کاش، چنگال مرگ پرنده زندگیم را نابود می‏کرد. امروز دوباره مرگ مادر، پدر و برادرم تکرار شد.» امام حسین علیه السلام او را دلداری داد و به صبر سفارش کرد و همه اهل‏بیت علیهم السلام از این صحنه گریستند. امام خطاب به آنان فرمود:
«یا اختاه! یا ام کلثوم! یا فاطمة! یا رباب! انظرن اذا قتلت فلا تشققن علی جیبا ولا تغمشن وجها ولا تقلن هجرا; (2)
ای خواهر! ای ام‏کلثوم! ای فاطمه! ای رباب! متوجه باشید که وقتی من کشته شدم، گریبان ندرید و صورت نخراشید و سخن بیهوده مگویید.»
نافع بن هلال می‏گوید:
وقتی امام حسین علیه السلام به خیمه زینب کبری علیها السلام وارد شد، شنیدم آن بانوی سترگ از حضرت، وضعیت روحی یاران را پرسید که آیا از ثبات و پایداری آنان اطمینان دارد؟
امام علیه السلام در پاسخ فرمود:
«والله لقد بلوتهم فما وجدت فیهم الاشوس الاقعس یستانسون بالمنیة دونی استیناس الطفل الی محالب امه; (3)
سوگند به خدا آنان را آزمودم، در میان آنان احدی را نیافتم، مگر شجاعانی استوار که اشتیاق آنان به مرگ در رکاب من همچون انس کودک به سینه مادر است.»
دردناک‏ترین صحنه برای بانوان، به ویژه زینب کبری علیها السلام لحظه وداع امام علیه السلام با اهل خیام بود که باز همگی از طرف امام علیه السلام مامور به صبر شدند.
هنگامی که «ذوالجناح‏» خبر شهادت سیدالشهداء علیه السلام را به خیمه‏گاه آورد اهل حرم به سوی قتلگاه روانه شدند. زینب کبری علیها السلام با دیدن صحنه گودال فریاد زد:
وامحمدا! واعلیا! هذا حسین بالعراء صریع بکربلا لیت السماء اطبقت علی الارض ولیت الجبال تدکدکت علی السهل
با این جملات در حالی که امام در حال جان دادن بود خود را به پیکر برادر نزدیک کرد و عمر سعد با گروهی خود را به گودال قتلگاه نزدیک می‏کردند.
«عقیله بنی‏هاشم‏» فریاد کشید:
«وای بر شما. آیا مسلمانی بین شما نیست؟»
اما کسی پاسخ او را نداد و عمر سعد به سپاهیان خود دستور داد کار حسین علیه السلام را تمام کنند.
بانویی که شهادت دو فرزند، برادران و برادرزادگان و خویشان را به چشم خود دیده است، تازه رسالت‏سنگینی را به دوش خود احساس می‏کند. او باید برخیزد و بیرق شهدا را تا پایان راه با صبر و پایداری در دست گیرد.
شام غریبان، حرکت از قتلگاه و حوادث مسیر اسارت هر کدام به تنهایی برای زمین‏گیر شدن قوی‏ترین مردان کفایت می‏کرد اما زینب علیها السلام بزرگ‏تر و استوارتر از آن بود که با سیل سهمگین طوفان‏های بلا بر خود بلرزد.
زینب کبری علیها السلام بااین که دلخراش‏ترین صحنه‏ها را دید اما در هر فرصتی پیام عاشوراییان را با اقتدار و صلابت‏به گوش همگان می‏رساند. در مجلس یزید که همه چیز برای تحریف خون کربلاییان فراهم شده بود خطبه آتشین (4) او ورق را برگرداند و جو تبلیغاتی مسموم شامیان را چنان متحول ساخت که دشمن از نگهداری اسرای سرافراز در آن دیار احساس خطر می‏کند. او فاطمه‏ای بود در شام و زبان گویای علی علیه السلام بود در کوفه. او به حق، زینب بود، زینت پدر...
ما یار قدیم مشکلات و رنجیم
در سنگر صبر و در میان گنجیم
در حادثه‏های تلخ حال خود را
با صابره کرببلا می‏سنجیم (5)
ام کلثوم علیها السلام; الگوی مبلغان
او همچون خواهرش زینب کبری علیها السلام بانویی ارجمند، سخنور و دانا بود. او را زینب صغرا نیز نامیده‏اند. وی همراه سیدالشهداء علیه السلام به کربلا آمد و پس از عاشورا در مسیر اسارت، با سخنانش به تبلیغ پیام شهدا پرداخت. یکی از مهم‏ترین کارهای این بانو هنگامی بود که کاروان اسرا به کوفه رسید. او در جمع انبوه حاضران پس از آن که همه را به سکوت واداشت، سخنرانی کرد و کوفیان را به خاطر کوتاهی در یاری امام حسین علیه السلام ملامت کرد. خطبه آتشین او چنان مؤثر افتاد که همگان گریستند و زنان گریه‏کنان صورت خراشیدند و... (6) هنگام ورود اسرا به شام نیز ام‏کلثوم علیها السلام شمر را طلبید و از او خواست که آنان را از دروازه‏ای وارد کند که اجتماع کمتری باشد و سرهای شهدا را دورتر نگهدارند تا مردم به تماشای آنان پرداخته، کمتر به چهره اهل‏بیت پیامبر علیهم السلام نگاه کنند. شمر دقیقا بر خلاف خواسته او عمل کرد و اسیران را از دروازه ساعات وارد دمشق کرد. (7)
این بانوی بزرگ علیها السلام در ایام حضور در دمشق نیز هرگز از بیان حقایق و افشای جنایات امویان کوتاهی نکرد. پس از بازگشت اهل‏بیت امام حسین علیهم السلام به مدینه، وی نیز از کسانی بود که گزارش سفر خونین را در قالب شعر به مردم داد.
مدینة جدنا لاتقبلینا
فبالحسرات والاحزان جئنا
خرجنا منک بالاهلین طرا
رجعنا لارجال ولا بنینا (8)
ای شهر جد ما! ما را نپذیر زیرا ما حسرت‏ها و حزن‏ها آورده‏ایم. در حالی از تو بیرون رفتیم که همه اهل‏بیت‏با ما بودند. اما اکنون که برگشته‏ایم، مردان و پسران بین ما نیستند.»
ام سلمه; الگوی پیرزنان
او همسر گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله و از سابقین در اسلام و از مهاجرین به حبشه بود و از زنان خردمند عصر خویش به شمار می‏رفت. نامش هند بود و شوهر او سلمه در جنگ احد مجروح و سپس شهید شد. پیش از جنگ احزاب به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله درآمد و سرپرستی فاطمه زهرا علیها السلام را به عهده گرفت. وقتی امام حسین علیه السلام به دنیا آمد، عهده‏دار نگهداری او شد.
ام سلمه پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله همواره هوادار اهل‏بیت علیهم السلام و سال‏ها بعد، از مخالفان سرسخت معاویه بود و طی نامه‏ای از برنامه‏های معاویه در سب و لعن امیرالمؤمنین علیه السلام انتقاد کرد. این بانوی بزرگ از پیامبر صلی الله علیه و آله احادیثی نقل کرده و نزد اهل‏بیت علیهم السلام منزلتی عظیم داشته است. (9) او از رسول خدا صلی الله علیه و آله ماجرای کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام را شنیده بود و هنگام خروج امام علیه السلام از مدینه به حضرت چنین اظهار داشت:
«یا بنی! لاتحزنی بخروجک الی العراق فانی سمعت جدک یقول: «یقتل ولدی الحسین بارض العراق فی ارض یقال لها کربلا; (10)
ای فرزندم! مرا با رفتنت‏به سوی عراق محزون مکن، من از جدت شنیدم که می‏فرمود: فرزندم حسین در زمین عراق به شهادت می‏رسد. زمینی که به آن کربلا گفته می‏شود.»
امام در پاسخ وی چنین فرمود:
«یا اماه! وانا والله اعلم ذلک وانی مقتول لامحاله ولیس لی من هذا بد وانی والله لاعرف الیوم الذی اقتل فیه واعرف من یقتلنی و...; (11)
ای مادر! و من به خدا سوگند این را می‏دانم و اینکه به ناچار در کجا کشته می‏شوم و چاره‏ای از آن ندارم. به خدا سوگند روزی را که در آن کشته می‏شوم و کسی را که مرا می‏کشد می‏دانم.»
ام سلمه ادامه داد که رسول خدا صلی الله علیه و آله مقداری از خاک کربلا به وی داده است و به او فرموده است که هرگاه این خاک به خون تبدیل شد، بدان فرزندم حسین کشته شده است.
ایشان می‏گوید: بعدازظهر عاشورا به خاک نگریستم، دیدم از آن خون می‏جوشد. دانستم که حسین علیه السلام به شهادت رسیده است. (12)
پس از واقعه کربلا وی در مدینه برای شهیدان عزاداری می‏کرد و بنی‏هاشم به تعزیت و تسلیت‏گویی او - که تنها بازمانده پیامبر صلی الله علیه و آله بود - می‏رفتند. وی در سن 84 سالگی رحلت کرد. (13)
ام‏البنین: الگوی مادران شهید
وی همسر امیرالمؤمنین علیه السلام است که پس از شهادت حضرت فاطمه علیها السلام به معرفی عقیل به همسری علی علیه السلام درآمد. نامش فاطمه «فاطمه بنت‏خرام‏» از قبیله «بنی کلاب‏» و خواهر «لبید» شاعر بود. زنی با شرافت، از خانواده‏ای دلاور بود. او نسبت‏به فرزندان حضرت زهرا علیها السلام بسیار مهربان بود. ثمره ازدواج او با علی علیه السلام چهار فرزند پسر به نام‏های عباس، جعفر، عبدالله و عثمان بود که هر چهار فرزندش روز عاشورا در رکاب سیدالشهداء علیه السلام به شهادت رسیدند. (14)
«ام‏البنین‏» پس از شهادت فرزندانش همه‏روزه به بقیع می‏رفت و بچه‏های عباس را نیز به همراه می‏برد و به یاد فرزندان شهیدش مرثیه و نوحه می‏خواند. زنان مدینه نیز با ندبه و نوحه سوزناک او جمع می‏شدند و می‏گریستند. اشعاری هم درباره عباس سروده بود. وقتی زنان مدینه به وی تسلیت می‏گفتند، می‏گفت: دیگر مرا «ام‏البنین‏» خطاب نکنید. چرا که امروز دیگر آن فرزندانم نیستند و شهید شده‏اند. (15)
«لاتدعونی ویک ام البنین
تذکرینی بلیوث العرین
کانت‏بنون لی ادعی بهم
والیوم اصبحت ولا من بنین;
مرا دیگر ام البنین نخوانید. مرا به یاد شیران شکست ناپذیر می‏اندازید.
من فرزندانی داشتم که به اعتبار آنان صدا می‏شدم اما امروز از پسرانم خبری نیست.»
ام خلف و ام وهب: الگوهای همسران شهید
«ام خلف‏» همسر «مسلم بن عوسجه‏» از زنان شیعه و از یاران حضرت سیدالشهداء علیه السلام بود. پس از شهادت «مسلم‏» پسرش «خلف‏» آماده جنگ شد. امام حسین علیه السلام از او خواست که به سرپرستی مادرش بپردازد. ولی مادرش او را تشویق به جنگ کرد و گفت: «جز با یاری پسر پیغمبر صلی الله علیه و آله از تو راضی نخواهم شد.» «خلف‏» پس از نبردی دلیرانه به شهادت رسید. پس از شهادتش سر او را به طرف مادرش پرتاپ کردند. او هم سر را برداشته، بوسید و گریست.
«ام وهب‏» همسر «عبدالله بن عمیر کلبی‏» از طائفه «بنی علیم‏» بود. چون شوهرش تصمیم گرفت از کوفه به یاری امام حسین علیه السلام بیرون آید، ام وهب نیز اصرار کرد تا او را هم با خود ببرد. شبانه به یاران امام در کربلا پیوستند. (16)
روز عاشورا وقتی شوهرش به میدان رفت، او نیز چوبی به دست گرفت و به میدان شتافت ولی امام حسین علیه السلام مانع او شد و فرمود: «بر زنان جهاد نیست.» اما پس از شهادت شوهرش به بالین او رفت و صورت او را پاک می‏کرد که شمر غلامی را به سراغ او فرستاد. آن غلام با گرزی بر سر آن زن کوبید و او را شهید کرد. (17)
سکینه و رقیه علیهما السلام: الگوهای دختران شهید
سکینه علیها السلام خواهر حضرت «علی‏اصغر» همراه سایر زنان و دختران در کربلا حضور داشت. نام اصلی او آمنه و امینه و... است و لقب سکینه را مادرش «رباب‏» به او داده. وقتی امام حسین علیه السلام برای آخرین وداع به خیمه‏گاه آمد، سکینه علیها السلام‏شدیدا گریه می‏کرد. امام او را به سینه چسباند و میان چشمانش را بوسه زد; اشک هایش را پاک کرد و با محبت زیاد او را ساکت کرد. (18) و اشعاری را با او زمزمه کرد که مطلع آن چنین است.
سیطول بعدی یا سکینة فا علمی
منک البکاء اذا لحمام دهانی; (19)
ای سکینه! بدان که بعد از من گریه‏های طولانی خواهی داشت، آنگاه که مرگ من فرا برسد.»
امام وقتی با آنان و دختران خداحافظی کرد، به پدر عرض کرد:
«یا ابت استسلمت للموت؟
ای پدر! آیا تسلیم مرگ شده‏ای؟»
امام حسین علیه السلام فرمود:
«کیف لا یستسلم من لا ناصر له و لا معین;
چگونه کسی که یار و کمکی ندارد، تسلیم مرگ نشود؟»
سکینه به پدرش پیشنهاد کرد:
«یا ابة! ردنا الی حرم جدنا...;
ای پدر! ما را به حرم جدمان برگردان.»
امام پاسخ داد: «هیهات لو ترک القطا لنام;
هرگز ممکن نیست. اگر پرنده قطا به حال خود رها می‏شد، آرام می‏خوابید.»
زنان با شنیدن سخن امام گریه سر دادند و امام آنان را ساکت کرد و به دشمن حمله کرد. (20)
حضرت سکینه علیها السلام در علم و معرفت و ادب، کم‏نظیر بود و همواره مورد توجه امام حسین علیه السلام بود.
حضرت رقیه علیها السلام:
«دختر سه چهار ساله اباعبدالله الحسین علیه السلام که در سفر کربلا همراه اسرای اهل‏بیت علیهم السلام بود. در شام شبی پدر را به خواب دید و پس از بیدار شدن بسیار گریست; بی‏تابی کرد و پدر را خواست. خبر به یزید رسید. به دستور او سر مطهر امام حسین علیه السلام را نزد او بردند. او از این منظره بیشتر ناراحت و رنجور شد و همان روزها در خرابه شام جان داد. خردسالی این دختر و عواطفی که نام و یادش و کیفیت جان دادنش و مدفن او برمی‏انگیزد، شگفت‏انگیز است و شیعیان به او علاقه خاصی دارند. » (21)
پی‏نوشت‏ها:
1) مقرم، مقتل الحسین علیه السلام، ص 176.
2) همان، ص 218.
3) همان، ص 219.
4) همان، ص 357.
5) نگارنده.
6) مقرم، مقتل الحسین علیه السلام، ص 216.
7) همان، ص 347.
8) همان، ص 375.
9) جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، ص 58.
10) موسوعة کلمات الامام الحسین، ص 192.
11) همان.
12) همان، ص 193.
13) جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، ص 59.
14) همان، ص 55.
15) همان.
16) همان، ص 57.
17) همان، ص 60.
18) همان، ص 491.
19) موسوعة کلمات الامام الحسین علیه السلام، ص 490.
20) همان، ص 490.
21) جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، ص 185.